★ აბანო!

თითქოს ჩვეულებრივი რამ არის...

აბანოში ჰბანაობენ, ტანს ისუფთავებენ; ასეა ყველგან და ყოველთვის მაგრამ აბანო ტფილისში...

იგი მეტად ორიგინალური და განსაკუთრებით ტფილისურია.

[…]

წინეთ აბანო მსურველთათვის ყოველთვის ღია იყო; არც ბანაობის დრო იყო განსაზღვრული; ხალხს გათენებამდე შეეძლო შიგ ყოფნა. აბანო ზოგჯერ სოფლიდან ჩამოსულ გლეხისათვის სასტუმროს დანიშნულებასაც ასრულებდა: საქონელს ბაკში მირეკავდა, თითონ კი, განბანილ-განსპეტაკებულს, ორშაურად მთელ ღამეს აბანოში არხეინად ეძინა. რასაკვირველია, ზამთარში ეს იაფ-ფასიანი თავშესაფარი უფრო სასიამოვნო ხდებოდა.

ქალებს საბანაოდ კვირაში რამდენიმე დღე ჰქონდათ დათმობილი. ერთ დღეს რომ ქალები ბანაობდნენ, მეორე დღეს - ვაჟები. ეს ის დრო იყო, როცა აუზების ნაცვლად კლდე იყო ამოღრმავებული და აბანოში კი მაშხალები ენთო.

ძველად ქალ-ვაჟნი აბანოში ერთად არ დადიოდნენ; პირიქით, ქალები ცდილობდნენ, რომ მათი აბანოში გამგზავრება კაცის თვალს არ დაენახა. ამიტომ იყო, რომ აბანოში წამსვლელი ქალები დილა-ადრიანად, სისხამზე მიდიოდნენ და საღამოთი ბინდისას ბრუნდებოდნენ. 

ქალების საერთო აბანოდ მხოლოდ ეგრედ წოდებული ციხის აბანო ითვლებოდა და არსად არ იყო ისეთი უწესობა, სივიწროვე და სიბინძურე, როგორც აქ.

☆ „ციხის აბანოში ერთი ახირებული ამბავი მოხდა. ხალხის აბანოში სხვათა შორის მივიდა ერთი დედაკაცი თავისის ქალით მარგალიტათი, რომელიც ასე 17-18 წლისა იყო. ჩავიდა თუ არა ეს გასათხოვარი ქალი აუზში, უცბად კუპრსავით გაშავდა.  ასტყდა საშინელი ყაყანი, რა მოხდა, რისაგან გაშავდა ქალიო. ზოგს შეეშინდა კიდეც, გადამდები სატკივარი არა ჰქონდეს-რაო. ბევრი უხეხეს ყმაწვილს ქალს სახე და ხელები, თითქმის სისხლი ადინეს ტანიდგან, მაგრამ ვერ გაათეთრეს და ისე ზანგის სახით გაემგზავრა სახლში.  გაშავებული ჰქონდა სახე, ყელ-ყური, გული და ხელები. ძნელად მისახვედრი არ არის ის მიზეზი, რა მიზეზითაც ეს ჩვიდმეტის წლის ლამაზი ქალი გაშავდა. მარგალიტაც, როგორც ყოველი გასათხოვარი ქალი, ალბად ჰხმარობს ფერ-უმარილს, რომელშიაც ტყვია და კალა ურევია; აბანოს წყალშიაც არის გოგირდი და სხვა მრავალი ლითონი, რომელიც ტყვიასთან შეერთების დროს უმარილს აშავებს“, - 📘 „1001 ზღაპარი საქართველოზე“, ტომი II, 1891 წ.

დღესაც, თუ სადმე ჩხუბი და ყაყანი ატყდება, იტყვიან: „ხოჯის აბანოა?“

ამ ციხის აბანოს უწოდებდნენ აგრეთვე საჭურის ხოჯა აღამაჰმად ხანის აბანოს. ტფილისის აღების დროს [1795 წ. ენკენისთვის 11-ს]

ეს ხოჯა შევიდა ამ აბანოში, „გაუკვირდა სიკეთე ტფილისისა, მოეწონა წყალნი წმინდანი ყოვლითურთ, აღუმღვრეველნი და მარგებელნი“, მაგრამ სენისაგან, რომ ვერ განიკურნა, გაბრაზდა და ბრძანება გასცა, აბანოებიც ძირიანად დაენგრიათ. [თეიმურაზ ბატონიშვილი: „ცისკარი“ , 1862 წ., სექტემბერი, გვ. 17]

მაგრამ დაუბრუნდეთ ისევ ჩვენს მობანავე ქალებს.

ნახევრად მონა ქალები, მოჩადრულნი და ქმრების მოშიშარნი, რითი უნდა გართობილიყვნენ? სად უნდა წასულიყვნენ? მათი გასართობი იყო საყდარი და აბანო, სადაც თავისუფლად შეეძლოთ ერთმანეთის ნახვა, ჭორიკანობა და მასლაათი. ამ ქალებისათვის უცხო იყო ცნობილი თქმა: „ბრძნად მეტყველება ვერცხლი არს წმინდა, ხოლო დუმილი - ოქრო რჩეული“.

ისინი ლაპარაკობდნენ ყველგან და ყოველთვის. ეს აბანოც მათი სალაყბო ადგილი იყო. არაბებს ანდაზაც კი აქვთ: „თუ ლაპარაკი გინდა, აბანოში წადიო!“


აი, ეს ტიტლიკანა დედაკაცები ისხდნენ ამ სამოვრის გარშემო და მთელი დღე ჩაით ლოთობდნენ.

☆ „ვდგავართ იანვარშიო, ერთი ძიაკაცი მიამბობს, მეიდნის კიდეზეო. დილაა და დგას გალაკტიონიო და ის დროა, როცა აბანოდან მოჩქარე ქალები გამოდიანო და თოვლიც წამოვიდაო და ამ დროს კი აბანოდან ქალი გამოდისო, კოხტაო და მიდის თავის გზაზე შეფუთნულიო. მკაცრად ჩაგვიარაო და რო გაგვცდა კარგადო, გალაკტიონმა ამოიოხრა და თქვა, უ, შენ გენაცვალეო, და აღვტაცდით ბიჭებიო. სულ უბრალოა, რასაც ბევრი კაცი იზამდა თბილისში, მით უმეტეს, რო გვაქვს ასეთი საოცარი ლექსი გრიშაშვილისა, „მანოლა“, მაგრამ ეს გალაკტიონმა ქნა, მან ჩაილაპარაკა“, - აკა მორჩილაძე, „ჩრდილი გზაზე“

წარმოიდგინეთ, ქალებსაც ჰყავდათ თავიანთი აშუღი, გერაგერმიშაანთ უსინათლო მაია, რომელიც თავის სიმღერით ართობდა დასაპნილ და ინადადებულ ქალთა მარაქას. ეს იყო მათი კლუბიცა და თეატრიც! 

[პეტრე მირიანაშვილი მარწმუნებს, რომ ქალები აბანოში ლოტოსაც თამაშობდნენო; ჩემ მიერ შეკრებილი ცნობებით, ჯერჯერობით ეს არ დადასტურდა].

გარდა ამისა, ქალებს საშუალება ეძლეოდათ აბანოში გამოეფინათ თავიანთი ტუალეტი და ძვირფასი სამკაულები, რომელნიც კარში, ჩვეულებრივ დროს იკარგებოდნენ, ჯერ კიდევ ხმარებიდან გადაუგდებელ, ჩადრის ქვეშ. ქალს ახალი ტანისამოსი უეჭველად აბანოში უნდა ჩაეცვა.

მე მინახავს ასეთი აჯიღოსანი ქალი [აჯიღოსანი - თეთრჩადრიანი მანდილოსანი; „ივერიაში“ ქართველი მანდილოსნების მიერ ხმარებული ჩადრი ასეა აღწერილი: ფართო, სრული იმდენად, რომ მთლად მანდილოსანი დაჰფაროს. ოთხკუთხი. ორთავ მხარეს სარტყელში ჩაიკეცამდნენ, თავს წამოიხურამდნენ ისე, რომ თვალებიღა გამოჰჩენოდა. ფეხებს ჰფარავდა. ჩადრი - იგივე აჯიღა. აჯიღოსანი - ჩადრით მოსილი], რომელიც ჩადრში გამოხვეული მოძრავ ტომარასავით დადიოდა, მისი ოქრომკედით ნაკერი ქოშები ჩადრის ბოლოებიდან თაგვებივით იჭყიტებოდნენ. აზღუდში შეკუმშული ორი „არწივის კვერცხი“ მამაკაცებს თვალს არა სტაცებდა, ისინი მხოლოდ თვალებს ჰხედავდნენ; თვალები! ო, ეს ჟუჟუნა თვალები რაღაც გამოურკვეველ სურვილით ციმციმებდნენ. ამიტომ ამბობენ თურქები: „ვისაც აკრძალულის წაკითხვა ჰსურს, იმან ქალებს თვალებში უნდა უცქიროსო.“

ხალხური ლექსი ამბობს:


რასაკვირველია, მაჭანკალი ქალები არც აბანოში ივიწყებდნენ თავიანთ პროფესიას. ბევრი ლამაზი ქალის ბედი გადაწყვეტილია აბანოში, ბევრი სანდომიანი „ქალი და რძალი“ გაბედნიერებულა და ბევრი ფიზიკური ნაკლიც აღმოსჩენია გატიტვლებულ ქალს.

[აბანოში საპატარძლოს გასინჯვა წესად იყო დადგენილი: ქალს აბანოში ჯირყვლებს უსინჯავდნენ იღლის ქვეშ და ჩანასთან, რომ მერე ქმრის ხელში, მათი აზრით, მჭამელად არ გადაქცეულიყო; ხშირად ქალს განზრახ გააცინებდნენ, რომ კბილების მოყვანილობა დაენახათ; ლაპარაკის დროს მიუახლოვდებოდნენ, რომ გაეგოთ, საპატარძლოს პირში სუნი ხომ არა ჰქონდა. ტუჩის ნაპობებსაც კი უზომავდნენ... პატარა და ტანმორჩილი ქალი არ ითვლებოდა პირველ ხარისხოვან პატარძლად.

„შვილო, - ხშირად ეტყოდა მამა თავის ვაჟს, - ისეთი ქალი უნდა შეირთო, რომ ლოგინში არ დაგეკარგოსო“]

„ქალს ქუდი ესროლე, თუ არ წაიქცა, გასათხოვრად მომწიფე  ბულაო!“ ალბათ, ამ შეხედულობის გავლენით ხდებოდა, რომ ხშირად სრულიად ნორჩ გოგონას, ჯერედ მოუშუშებელს, ძილით გაუმაძღარს და წელ-გაუმაგრებელს, ოთხმოცი წლის ბეხრეკზე ათხოვებდნენ. არსებობს ერთი ლექსი, საიდანაც სჩანს, რომ ასეთი „ნორჩი ქალის“ ბედი აბანოში გადაწყვეტილა და მაჭანკლის დახმარებით „აბანოდან გაუყიდიათ“ ვიღაც მოხუც საქმროზე:

გულ-დაწყვეტილი ქალი მოსთქვამს:

☆ „აგერ ორი თვეა [1891 წ.], რაც ზოგიერთს ტფილისის აბანოში წყალი დაშრა და ლულიდგან აღარ გადმოდის. ტფილისის მკვიდრთ ეს ამბავი ძალიან უკვირთ და ამბობენ, რომ მაგისთანა ამბავი ჯერ არა თქმულა და არ გაგონილაო“, - 📘 „1001 ზღაპარი საქართველოზე“, ტომი II [1891-1895 წწ.]

ყარაჩოღელები თავიანთ ჯანსაღ ბუნებაში დიდ ენერგიას ატარებდნენ და არ იცოდნენ სად დაეხარჯათ ეს მოზღვავებული გაქანება. აი, თუნდაც აბანოც! პირდაპირ განცვიფრებაში მოდის ადამიანი, რა საღსალამათი გული და უზადო ფილტვები უნდა ჰქონოდა ამ ხალხს, რომელიც ნაღვინევი და ნამთვრალევი მიდიოდა აბანოში და გოგირდის ნაკადულის ატმოსფეროში, თითქმის ოცდაოთხი საათის განმავლობაში, ჰქეიფობდა და დროს ატარებდა!

ზოგიერთი ყარაჩოღელი ისეთი უშველებელი ტანის პატრონი იყო, აუზში რომ ჩავარდებოდა – აუზი იცლებოდა.

☆ „ჩვენს აბანოებში ამ უკანასკნელს დროს ძალიან აკლდება ცხელი წყალი. ექიმების სიტყვით, წყალი, დაკლებას გარდა, ცივდება კიდეც...“, - გაზეთი „ივერია“, 1891 წ.

აბანო ყარაჩოღელისთვის ბოჰემის ის შემადგენელი ნაწილი იყო, ურომლისოდაც ქეიფი ქეიფად არ მიაჩნდა. ამიტომ იყო, რომ მათი ქეიფი, ბაღებში დაწყებული, უეჭველად აბანოთი თავდებოდა.

[...]

ყოველი ყარაჩოღელი ქეიფის შემდეგ გამოსაფხიზლებლად უეჭველად აბანოში უნდა წასულიყო. ზურნა მიაცილებდა აბანოს ბჭემდე, მექისენი ძმაბიჭურად შეეგებებოდნენ, დაიბარებდნენ დალაქებს და ლაზათიანად წვერს შეიპარსავდნენ; რომელიმე უშიარი მოქეიფის ბრძანებით, ეხლა აქ იშლებოდა ახალი სუფრა, იმართებოდა ხელახალი ქეიფი და ისმოდა სადღეგრძელოები…

[...]

აბანოში ქეიფი უძველესი ჩვეულება იყო. [...] მართალია, მოგზაური ტურნეფორი ჩვენს აბანოებზე სწერდა, რომ „აბანოები ტფილისის მოქალაქეთათვის ერთადერთ გასართობს წარმოადგენსო“, მაგრამ, ჩემის აზრით, აბანო მარტო გასართობი და დროს  გასატარებელი ადგილი არ უნდა ყოფილიყო.

აბანოს აღმოსავლური ხალხის ყოფა-ცხოვრებაში მეტად დიდი ადგილი ეჭირა. „როცა მაჰმადიანი ქალთან დარჩება ან როცა დაესიზმრება, ის ვალდებულია სანამ ამის შემდეგ რაიმე საქმეს დაიწყებდეს, აუცილებლად იბანოს“. ალ. ორბელიანმა როცა ცოლს უღალატა და სხვა ქალთან დარჩა, აწუხებდა ეს „ცოდვა“. წავიდა აბანოში განიბანა და დამშვიდებული შევიდა ცოლთან. 

ძველი ხალხი, ვიდრე აბანოში არ განიბანებოდა, ოჯახის წინაშე ვერ წარსდგებოდა. სიძესაც ქორწილის ღამეს ამფსონები აბანოში წაიყვანდნენ და განბანდნენ. აღმოსავლურ ხალხში დღესაც არის დარჩენილი ჩვეულება: სტუმრად რომ მიხვიდე, ლულეინს მოგიტანენ, ჯერ ხელებს დაგაბანინებენ და მერე მოგესალმებიან.

საბა სულხან ორბელიანი სწერს: „თურმე წესი იყო კაცისა მის სადაცა ვის უცხოს ჰნახავდის თვისსა მიიყვანდის, აბანის, შემოსის, საბოძვარი მისცის და განუტევის.“

[...]

აშკარაა, ეს აბანოში ქეიფის გაგრძელება, აბანოში ღამისთევა და თვით ქორწილიც კი - უბრალო გასართობად ვერ ჩაითვლება და ყოფა-ცხოვრების ამ ორიგინალურ მოვლენის ასახსნელად სხვა, უფრო ღრმა მიზეზები უნდა გამოიძებნოს.

აღსანიშნავია ისიც, რომ აბანოში მოქეიფეებს, ამ აზიურ გასტრონომებს, განსაკუთრებული პირის გემო ჰქონდათ: გამხმარი ქართო პური და შხლოის ყველი, გოგირდის წყალ-გადავლებული, ისეთი სპეციფიური გემოს საჭმელი იყო, რომლის არომატსაც ძველი ყარაჩოღელი დღესაც სიამოვნებით იგონებს. [მიღებული იყო აგრეთვე აბანოში საზამთროს გაციება. მართლა ცივდებოდა თუ არა, ამის გამორკვევა სპეციალისტებისათვის მიმინდვია, მე ფიზიკოსი არა ვარ!]

ამ მოქეიფეებში იყვნენ კარგი მომღერლებიც. მღეროდნენ თავისთვის, საკუთარი გულის ბუხარის გასანელებლად; მღეროდნენ და მათ ავაჯიან ხმას აბანოში უფრო მეტი ხალისი ეძლეოდა. მომღერალი მღეროდა, აბანოს გამაგრილებელი თაღები განსაკუთრებულ ბანს აძლევდა, სუფრა ითენთებოდა, ნახევრად შიშველი ლოთები ექსტაზში მოდიოდნენ და მთელი აბანო - ბოდიშს არ ვიხდი ამ შედარებისთვის - დიონისოს ტაძრად იყო გადაქცეული.

ხშირად მომხდარა, რომ ეს მოქეიფენი შუაგულ ზამთარში სანაძლეოზე აბანოდან ტიტლიკანები გამოსულან და რომელიმე მიკიტნის დუქანში ღვინის სმა გაუგრძელებიათ. 

ასეთი უცნაური ქეიფი თანდათან გახუნდა. ბოლო დროს ნააბანოვარი მამაკაცები შიგ აბანოში კი არ საუზმობდნენ, არამედ შევიდოდნენ აშპაშხანაში [აშპაშხანა - 1. ადგილი სასადილო, სასადილო უბანი. „აშპაჟ“ - თათრულად მზარეულია. 2. თათრების სასადილო; აჟპაზ-მზარეული], შენაყრდებოდნენ რომელიმე ალიას განთქმული ფლავით ან ქაბაბით და ბაიათების ნაცვლად კი - იადონის სტვენას ისმენდნენ [აშპაშხანაში ყოველი რესტორანის პატრონს მუშტრის საამებლად „სიმებიანი ორკესტრის“ ნაცვლად, შეტოლებული ჩიტები ჰყავდათ გალიაში].

ამ აბანოს ლხინებმა პოეზიაშიც ჰპოვა გამოხმაურება. რასაკვირველია, ამ დარგში პირველი იქნებოდა გრ. ორბელიანი, რომლის ლექსებსაც ტფილისის აშუღები ჩოქვით უვლიდნენ გარშემო.

გრ. ორბელიანი, ეს მარად შეყვარებული ოთხმოცი წლის ჭაბუკი, ეს 14 მარცვლოვანი ლექსის უდიდესი ოსტატი „სალომესთან სადილად“ მიდის და არაფერი აღარ აგონდება, თვით „აბანოს ლხინებიც“ კი და ბავშვური უზაკველობით მღერის:


ყოველი მგზავრი, ტფილისის ყოველი სტუმარი, საიდანაც არ უნდა ყოფილიყო მოსული, რა საშური საქმეც არ უნდა ჰქონოდა, თავის წმინდა მოვალეობად სთვლიდა, რომ ტფილისის აბანოებიც ენახულა და განბანილიყო მის მადლიან კამკამა წყალში.

ჩვენი აბანოები, სხვათა შორის, იმითაცაა შესანიშნავი, რომ ისეთი მექისენი, როგორნიც აქ არიან, სხვაგან იშვიათ მოვლენას წარმოადგენენ. ჩვენმა პატარა ქისამ ბევრი დიდი ადამიანი მოიყვანა აღტაცებაში; ეს ასეც უნდა ყოფილიყო.

აბანოში წასვლა და ქისის არ წასმა იგივეა, კაცი რომ პარიზში ჩავიდეს და ეიფელის კოშკი არა ნახოს.

პუშკინი სიამოვნებით იგონებს იმ „უცხვირო მექისე ჰასანას“, რომელის შესახებაც პოეტი თავისებურის ირონიით დასძენს: „უცხვირობა ხელს არ უშლიდა, რომ თავისი მოვალეობა პირნათლად შეესრულებინაო“.

პუშკინი ტრადიციულ „მაჩალკის“ უარსაყოფად, თავისიანებს უთითებს ჩვენს ქისაზე და ამბობს: „ქისა რუსულ აბანოებში უეჭველად უნდა შემო  ვიღოთ, ეს იქნება ჩვენი ახალი აღმოჩენაო“. 

ხოლო ქალების შესახებ კი, რუსეთის დიდებული პოეტი, ასე მოგვითხრობს:

„ჩვენმა შესვლამ ქალების აბანოში არავითარი შთაბეჭდილება არ მოახდინა, ისინი განაგრძობდნენ თავისუფლად მასლაათს და სიცილს... არც ერთი მათგანი ჩადრს არ წასტანებია წამოსახურად, არც ერთ მათგანს არ შეუჩერებია ტანის ხდა; ზოგიერთი ქალი, მართლაც, რომ კარგი იყო, მაგრამ ქართველ ბებერ ქალზე საზიზღარი, მე არაფერი არ მინახავს ჩემს სიცოცხლეში, ნამდვილი ქაჯები არიან“-ო. 

საინტერესოა, რომ ა. დიუმას მოგზაურობაშიც ასეთს სტრიქონებს ვკითხულობთ:

„მე უნდა აღვნიშნო, რომ ჩემმა გასეირნებამ აბანოში, ქალებს შორის არავითარი აღშფოთება არ გამოიწვია, მხოლოდ ორი თუ სამი ქალი, საუბედუროდ ბებრები და საზიზღრები, მოგვერიდნენ და სახეზე ზეწრები აიფარეს; უნდა ვთქვა, რომ მათ ჩემზე მოახდინეს ქაჯების შთაბეჭდილება“-ო. 

☆ „თბილელი მანდილოსნები აბანოში ისე მიისწრაფოდნენ, როგორც ევროპელი ქალები კონცერტზე ან ოპერაში.
 სამშაბათს ქალების დღე იყო. ამ დღეს ციხის აბანოს მიდამოები თეთრჩადრიანი დედაკაცებით თეთრდებოდა. აუზებთან ან ამოღრმავებულ კლდესთან ფეხმოკეცილნი ისხდნენ: დედები და ასულები, დედამთილები და სიდედრები, დები და რძლები, მულები და მაზლისცოლები, დეიდები და მამიდები, ნათლიდედები და ნათლულები, მსხვილფეხობა და წვრილფეხობა.
 აბანოში ყველანი თავიანთი ქულფათებით მოდიოდნენ, პაწაწინა ბიჭები და გოგონები ერთმანეთში იყვნენ არეულნი. აბანოს სპარსული სტილის თაღები ზანზარებდნენ ქალების ლაპარაკით, ყაყანით, ყვირილით, სიცილით, კისკისით, სიმღერით და ჩხუბით. ზოგი ჩიბუხს წევდა და ზოგი ბურნუთს. ზოგნიც ქარვის ან გიშრის კრიალოსნებს მარცვლავდნენ. მასლაათობდნენ. ქაღალდს და ლოტოს თამაშობდნენ. დაქიმითებულივით ჭამდნენ ხმელ ხილს: ნუშს, ნუღლს, შაქარყინულს, ქიშმიშს, ფისტულს, ჩირს, ნიამფურს, ბატიბუტს, აღჯანაბადს და ქაღზაბადამს.
 ქმრები, ვაჟები, მაზლები, მძახლები, ქვისლები, ცოლისძმები და სიძეები გარედან თარფს თარფზე უგზავნიდნენ თავიანთი ოჯახების მანდილოსნებს „გული გაიხარეთო“. თუ ტიტლიკანა და დასაპნილ ქალებში ბევრი ჭინკას ჰგავდა (პუშკინი და დიუმა მართალს ამბობდნენ), ბევრიც თავისი სილამაზით ლომს ფერხთით დაიწვენდა“, - ნიკოლოზ გაბაონი, „აივნიანი ქალაქი“

უცნაურია რომ, ტფილისის ქალები, რომლებიც აბანოში გამგზავრებისას, თავის დასამალად ათასნაირ ხრიკს მიმართავდნენ, ისე გათამამდნენ, რომ უცხო კაცის დანახვაზე არც ერთი არ წაეტანა ფუთას და „არც ერთმა არ შეაჩერა ტანის ხდა?“ მაგრამ არა ნაკლებ უცნაურია, რომ ის „ორმოცდაათი ქალი“, რომელიც პოეტმა აბანოში ინახულა, სულ грузинские старух-ები აღმოჩენილან, თითქოს ტფილისის აბანოებში სიარული მხოლოდ ქართველი ქალების პრივილეგიებს შეადგენდა, და ისიც მახინჯი ქალებისას!

კიდევ ერთი კურიოზი. ალ. დიუმა სწერს:

„წელს აბანოს ერთ აბაზანაში დაიღუპა სომხების ეპისკოპოსი. მორცხვმა ეპისკოპოსმა ნება არ მისცა გარეშე პირებს დაეჭირათ ზეწრის ოთხი კუთხე, რომელშიაც თითონ იყო ჩაწოლილი. ამ მოვალეობის შესრულება მიანდო თავის ოთხ მთავარს. ერთმა მთავართაგანმა უცაბედათ ხელი გაუშვა ზეწრის ყუას, ეპისკოპოსი დაგორდა და პირდაპირ შიგ ქაფ-ქაფა აუზში ჩავარდა. მთავრები მისცვივდნენ მისაშველებლად, მაგრამ ამაოდ: ცხელი წყლისაგან თითები დაეწვათ. მათ ყვირილზე შემოცვივდნენ მეაბანოვენი, მაგრამ უკვე გვიან იყო - მოხარშული ეპისკოპოსი ძლივს ამოათრიეს აუზიდან“.

★ ყარაჩოღელთა სადღეგრძელოები ყოველთვის კაფიად იყო თქმული: უცები, მოსწრებული და დროის შესაფერი. პირდაპირ საკვირველია, რომ ეს უანბანო ლოთები, რომლებსაც წიგნის ნაცვლად, გაწუწული ხელადა ეჭირათ ხელში, ასეთი პოეზიით სავსე სიტყვებს ჰხარჯავდნენ! რა კარგია ზოგჯერ ბავშვური მიამიტობა და პრიმიტიული სიბრძნე...

❝ეს გაუმარჯოს იმ კაცს, რომელიც ვთქვათ, ეხლა ჩვენს წინ გაივლის, ჩვენს ავს ნახავს, წავა და კარგს ილაპარაკებს.❞

❝ესეც გაუმარჯოს იმ მებაღეს, რომელი მებაღეც ვენახში გაივლის, დაწოლილ ვაზს შეამჩნევს, წამოაყენებს, ახეირებს, ნაყოფს გამოაღებინებს, დაჰკრეფს, დასწურავს, თითონაც დალევს და ჩვენც დაგვალევინებს.❞

❝ესეც ღმერთმა აცოცხლოს ის მთვარე, რომელიც ძალიან კაშკაშებს, ჩვენისთანა ბოღლოწო ხალხს გზას უჩვენებს და ეუბნება: ე, მუდრეგ, აქეთ გაიარე, იქით ხრამია, არ ჩავარდეო.❞

❝ესეც ღმერთმა აცოცხლოს ის ხე, რომელიც წყლის პირასა სდგას და უწყლოდა ხმება.❞

❝ეს გაუმარჯოს იმ ტივს, რომელსაც ადიდებული წყალი დაშლილს ჩამოიტანს, ერთი ტივის ხე ორთაჭალაში ყასიდად გაიხიდება, რომ ჩვენისთანა საწყალმა ხალხმა ზედ გაიარ-გამოიაროს.❞

❝ბიჭებო, შეითნებო, ეს კი სხვანაირი სადღეგრძელოა, ჰაა! ვთქვათ, ორი მტრედია და ეს ორი მტრედი ორ ხეზე ზის, უნდათ ერთმანეთთან გადაფრენა, ალერსი, ჭუკლუკი, ღუღუნი, მაგრამ ვერ ახერხებენ; ამ დროს ამოვარდება ქარი, ხის ტოტებს ერთმანეთს მიაჯახუნებს და ამ ორ მტრედს ერთმანეთს შეახვედრებს! გაუმარჯოს ჩვენს ძმა ფირუზას და იმის დანიშნულს სალომეს.❞ 

❝საფლავის ბულბულის სადღეგრძელო: ეს იმ ბულბულს გაუმარჯოს, რომელიც რომა ჩვენს საფლავის ქვაზე შემოჯდება, ქვაზე ამოჭრილ ასოებში ჩამდგარ წყალს დალევს, მაღლა ღმერთს შეხედავს და ჩვენ გვახსენებს.❞

❝ესეც ღმერთმა გაუმარჯოს იმ ადამიანს, რომელიც ეხლა სახლში სანთელ-ანთებული გველოდება.❞ [ეს უკანასკნელი სადღეგრძელო მოქეიფეთა ოჯახობას ეკუთვნოდა.]

რაღა თქმა უნდა, რომ ქალაქელი ბიჭები, ჩვეულებისამებრ, კარგად ილხინებდნენ და ბოლოს თავ-პირსაც დაუსისხლიანებდნენ ერთმანეთს და ისე დაბრუნდებოდნენ თავთავიანთ სახლებში.

ლაზათიანის ქეიფის შემდეგ, ლაზათიანი თავ-პირის მტვრევა გაჩენილა გუშინ-წინ წინანაურის ბაღებში და ამ ჩხუბსა და აყალ-მაყალში ბევრს მოხელესაც მოხვედრია ქალაქელი ბიჭების მუშტები.

ჩვენ გვატყობინებენ შემდეგს შემთხვევათა:

ა) ოთხს კინტო ბიჭს, რომელნიც საღამომდინ ერთად თურმე ქეიფობდენ წინანაურში, საღამოზედ მოსვლიათ ერთმანეთში ჩხუბი და ორი მათგანი მძიმედ დაჭრილა ხანჯლით. ჩხუბის დროს მისულა ერთი პოლიციელი გასაშველებლად და ესეც დაუჭრიათ. სამივე დაჭრილები ფაეტონებით წამოუყვანიათ ქალაქში;

ბ) იმ საღამოსვე ორთაჭალის ბაღებში ერთი დიდი კამპანიის შეზარხოშებულ წევრთ რაღაზედაც ჩავარდნიათ ურთიერთ შორის შუღლი და ისეთი საშინელი ჩხუბი ატეხილა, რომ უბრალო პოლიციელებს ვერა გაუწყვიათ-რა და საჭიროდ გამხდარა პრისტავის მისვლა და საქმეში ჩარევა. შეუტყობინებიათ პრისტავის თანაშემწე არ-კისათვის, რომელიც მაშინათვე მისულა იქ...

გ) აბანოების რიგზე ერთს თათარს და ქართველ ხარაზს მოსვლიათ ჩხუბი [ეჭვი არ არის, ესენიც წინანაურის ღვინით იქნებოდნენ შეზარხოშებულნი]; თათარს დანა დაუცია ქართველისათვის მუცელში და დაჭრილი შინ წაუყვანიათ ფაეტონით, მაგრამ გზაზედ დაულევია სული. გასაკვირველია, რომ ჯერ დაუჭერიათ მკვლელი და მერე ისევ გაუშვიათ.

ამას გარდა, გუშინ წინვე ერთს ფაეტონს, რომელიც წინანაურში მიაქროლებდა თურმე მოქეიფე ბიჭებს, ვარანცოვის ქუჩაზედ ერთი პატარა ბავშვისთვის გადაუვლია ხელზე და ხელი მოუტეხია. დედის წივილ-კივილზე რამდენიმე პირი გამოსდგომია ფაეტონს, რომელსაც ამ შემთხვევის გამო, რასაკვირველია, უფრო გაუქროლებია ცხენები და ვეღარ დასწევნიან; ამბობენ, რომ ფაეტონის ნომერი უნახავთ და პოლიციისთვის შეუტყობინებიათ“, - გაზეთი „დროება“, 1884 წ. 


★ „ამ თთვის პირველს [აგვისტო] სომხების ეკკლესიის დღეობა იყო - „წინანაურობა“. წინანაურის ეკკლესია მდებარეობს ქალაქის სამხრეთ-დასავლეთზედ, თელეთის მთის ქვეშ, სადაც ფერდობზე გაშენებულია მშვენიერი წინანაურის ბაღები. ამ დღობაზე დიდ-ძალი ხალხი დაესწრო, განსაკუთრებით სომხობა და აგრეთვე ქართველობაც.

ამ ეკლესიას მიუდის ორი გზა, ერთი ბილიკი, ქვეითთათვის, და მეორე კი საეტლო. ორივე გზა ეკლესიის მახლობლად უერთდება ერთმანეთს, სადაც ორღობეა. აქ იმოდენად ვიწროობაა, რომ ორს ეტლს ძალიან უჭირდებათ ერთმანეთის ახვევა და ამასთანავე, ფეხით მოსიარულენიც დიდის გაჭირვებით მიდი-მოდიან.

ქეიფი ძალიან გაჩაღებული იყო წინანაურის ბაღებში. ზურნა-დაფნის ხმა და „არღნისა“ გაისმოდა. უწესოება და ჩხუბი არაფერი მომდარა. მართალია, ერთმა იმერელმა იძრო ხანჯალი, მაგრამ საჩქაროზე წაართვეს პოლიციელებმა“, - გაზეთი „ივერია“, 1888 წ.



★ „5 ივლისს კრწანისობა იყო, ე.ი. წინანაურის ეკკლესიის დღესასწაული, ტფილისს ახლო. როგორც ყოველთვის, ხალხი ბლომად დასწრებია ამ დღეობას. ჩხუბი და აყალმაყალი ბევრი ყოფილა, მაგრამ გვერდების ჟეჟვა-ბეგვის გარდა სხვა უსიამოვნება რამ არა მომხდარა რა“, - გაზეთი „ივერია“, 1893 წ.



★ „ორშაბათს კრწანისობა იყო. განთიადიდგანვე დიდძალი ხალხი გაემგზავრა კრწანისში სალოცავად და შემდეგ საქეიფოდ. ამ დღეს კრწანისში ათი ათას კაცამდე იყო. 

საღამომდე ხალხი ქეიფს ატარებდა, მხოლოდ როდესაც თავში შეუჯდათ ღვინო, ორთაჭალაში და კრწანისში რამდენსამე კაცს თავი გაუხეთქეს ჩხუბსა და კრივში, რამდენიმე კაცი დასჭრეს და ერთი კაცი კრწანისში ნაქეიფარი შუა ბაზარში ბებუთით მოჰკლეს.

ამ დღეს მიხეილის საავადმყოფოში 25 დაჭრილი კაცი მიიყვანეს ქალაქის სხვა-და-სხვა ადგილიდგან“, - გაზეთი „ივერია“, 1894 წ.

ყეენობა, 1896 წ.

★ „დიდ მარხვის პირველ ორშაბათს ყოველთვის ტფილისი წარმოადგენს არა ჩვეულებრივს სანახაობას, ეს ყეენობის დღეა. დიდი ხანია ქალაქს არ უნახავს წლევანდელისთანა გაჩაღებული ყეენობა ქალაქის ქუჩებში. 

დილით ადრიდგან ორ საათამდე სხვა-და-სხვა უბნის ყეენები დადიოდნენ დიდ ქუჩებში და ბაზრებში, მისდევდა მრავალი ამალა და ხალხი. ყეენები იყვნენ შემდეგის უბნებისა: კუკიისა, ავლაბრისა, სოლოლაკისა, ხარფუხისა და შუა-ქალაქისა. ყველაზე უკეთესი კუკიისა იყო, მეორე სოლოლაკისა და ავლაბრისა. კუკიის ყეენის ამალა ასე იყო, წინ მოდიოდნენ ხელ-ჯოხიანები, მებაირაღები, თეთრ-წითელის ბაირაღებით და ალმებით, მათ უკან ზურნა-ნაღარა, პირველად ცხენზე იჯდა ევროპიულ სამხედრო ტანისამოსით ჩაცმული მსუქანი აპელატებით. ეს მხედარი ხმალ-ამოღებული მიუძღოდა ყეენსა. ამას შემდეგ თვით ყეენი სახედარზე თუ ჯორზე იჯდა პირ-გამურული, ტყავ-გადმობრუნებული; ხელში ბაირაღი ეჭირა ვაშლ-გარჭობილი. მას უკან მეფე-დედოფალი, ქართულის ფოჩებიან გვირგვინებით, ფერად-ფერად ფარჩებში და სათეატრო ტანისამოსით მორთულები. მათ მოსდევდნენ სამასკარადო ტანისამოსით მორთულები. გარს ამათ მარჯვნივ და მარცხნივ ეხვივნენ ხელ-ჯოხიანები, ჯოხებით და მებაირაღები ბაირაღებით, რომელნიც ყეენის სალამ ფულს აგროვებდნენ. 

ამ ამალას ხალხი დიდძალი დასდევდა. ყველაზე მომეტებული ხალხი ავლაბრის და სოლოლაკის ყეენებს დასდევდა, რადგანაც უმეტესის მასკარადულის და სათეატრო მოწყობილებით იყვნენ მოკაზმულნი. ეტყობა რომ თეატრს და ცირკს თავისი გავლენა ჰქონია მორთულ-მოკაზმულობაზე. ყეენები თუმცა ერთმანერთის უბნებშიაც დადიოდნენ, ძველანდებურად ჩხუბს არ მართავდნენ“, - გაზეთი „ივერია“, 1886 წ. 📕 „1001 ზღაპარი საქართველოზე“, ტომი I [1886-1890 წწ.]

მოსე თოიძე - ყეენობა

[სამშაბათი, 8 მარტი, გაზეთი „ივერია“, 1888 წ.]

★ „ვინც ყოფილა გუშინდელს დღეს ტფილისში, კარგად ეცოდინება, როგორა დღესასწაულობს ამ დღეს მთელი ტფილისი. ტფილისის ოთხივ მხრიდგან ზურნის ხმა გაისმის ისე, რომ კაცის სმენა ვერ გაარჩევს, სად და რომელ ადგილას უკვრენ ზურნასაო.

საკვირველი დღეა ეს პირველი დღე დიდ-მარხვისა. ამ დღეს შავ-ორშაბათსაც ეძახიან, ყეენობასაც და ნამცეცობასაც. პირველი ორი სახელწოდება საისტორიოა და ამიტომ პატივ-საცემია, მესამე-კი ღორ-მუცელების და გემოთ-მოყვარეთა მოგონილი. 

შავ-ორშაბათს და ყეენობას-კი საისტორიო მნიშვნელობა აქვს. ამ დღეს ქართველების მოთმინებას ბოლო მოჰღებია, მტარვალის ჩაგვრა და უღელი ვეღარ აუტანიათ და უსამართლო დევნას მთელი საქართველო მტრის საწინააღმდეგოდ ფეხზედ დაუყენებია. XVII საუკუნეში, სწორედ ამ დღეს, ხალხი მიჰსევია შაჰ-აბასის ერთს წარმომადგენელს, ქვეყნის მტერისთვის ჯერ მური წაუგლესიათ პირზედ, მერე ვირზედ უკუღმა შეუსვამთ, კუდი ელში დაუჭერინებიათ, ამ სახით მთელი ტფილისი შემოუტარებიათ და ბოლოს მტკვარში გადაუგდიათ.

ისეა ხალხის ძვალ-რბილში გამჯდარი ეს ჩვეულება, რომ ტფილისის თითოეულ უბანს ყოველ წელიწადს თავის უბნის ყეენი გამოჰყავს. ამოირჩევენ ხოლმე ადრევე მთელს უბანში ერთს კაცს და იმას მიანდობენ ყეენის მოვალეობის ასრულებას და იმანაც, მეტი ღონე არა აქვს, უნდა იკისროს ეს მინდობილი საქმე, თუ მთელის უბნის მტრად გახდომა არ უნდა, თუმცა მეტად არა-სასიამოვნო თანამდებობა-კია.

ერთის უბნის ყეენს ნება არა აქვს მეორე უბანში გადავიდეს, თორემ თუ ორი ყეენი შეხვდა ერთმანერთს, უეჭველად კეტებით ბრძოლა მოუხდებათ. რა-კი ყეენს მთელს უბანს მოატარებენ, ყველგან მოჰკრეფენ ხარჯს, ბინდისას წაიყვანენ და მტკვარში გადისვრიან, ისეთს ადგილას-კი, რასაკვირველია, რომ არ დაირჩოს. ამის შემდეგ-კი მოგროვილს ფულებით მშვენიერს ლხინსა ჰმართავენ და ყეენისაგან დახსნას და იმის სიკვდილს უქმობენ.

რასაკვირველია, ორას წელიწადში ბევრში უცვლია ფერი ყეენობას. მაგალითებრ, ზოგიერთის უბნის ყეენები სამსახურიდგან გამოგდებულ „პიანიცა კაპიტნების“ მუნდირებში არიან ჩაცმულები; ზოგს მურის მაგიერ ხელთქმნილი ნიღაბი აქვს სახეზე ჩამოფარებული; თვითონ ყეენს გადმობრუნებულს ტყაპუჭს აცმევენ და სხვანი.

გუშინ ერთი ყეენი აქლემზე შეესვათ და თავზე შაქრის ქაღალდის ფაფახი დაეხურათ. ურმის თვლებზე კიდევ ლუგანის ქარხნის ზარაზანი ედოთ; პოვოსკაში კამბეჩები ჰყვანდათ შებმული. წინ მიუძღვოდნენ შებორკილებული ტუსაღები, რომელთაც გარს შუბიანი ჯარის-კაციები მისდევდნენ.

ქალაქის გამგეობის წინ კიდევ ყეენადა ჰყავდათ ჯვრიანი პოლკოვნიკი და ხარჯსა ჰკრეფდა ვიღაც ვიც-მუნდირიანი კაცი.

ერთს რომელიღაც უბანს ევროპის პოლიტიკური გამწვავებული მდგომარეობა აუღია და კამბეჩებით შებმულ პოვოსკაზე შეუსხამს გენერალი ბულანჟე და თავადი ბისმარკი ერთად, თითქო იმის თქმა უნდოდა, რომ გერმანია და საფრანგეთი შეერთდებიანო...“

ვანო ხოჯაბეგოვი - ყეენობა

★ „ყველიერის დღესასწაულებმა ქალაქში წყნარად, მშვიდობიანად ჩაიარა: არც ძველებური ჩვეულებრივი მუშტის კრივი, არც ყეენობა; მხოლოთ საღამ-საღამოობით აქა-იქ ზურნის ხმას გაიგონებდით და ჯგუფ-ჯგუფათ შეგროებულ ხალხს დაინახავდით... ამას გარდა ამბობენ, რომ ჩუღურეთში, წასულ შაბათს, რაღაც პატარა ჩხუბი მომხდარა კიდევ ქალაქის ბიჭებსა და რუსის ყაზახებს შუა“, - გაზეთი „დროება“, 1876 წ.

მარტო წამიური და დროს-გასატარებელი მნიშვნელობა როდი აქვს ამ გვარ დღესასწაულებს ხალხის ცხოვრებაში: ახალ მოზარდი შთამომავლობა ჰხედავს და ტყობულობს ამ დღეს - თუ როგორ უბრძვიათ და როგორ დაუცვიათ თავის ქვეყანა - იმის ქვეყანა - წინაპართა და თვითონ იმასაც კეთილ-შობილური, სამშობლოს სიყვარულის გრძნობა ებადება გულში.

ხალხი ფილოსოფიურ და ისტორიულ ტრაქტატებს არ ჰკითხულობს: თავის წინაპართა ცხოვრების გასაცნობათ იმას ერთი საშუალება აქვს: თვალით სახილველი და ყურით საგრძნობელი დღესასწაული, მოგონება, ძეგლი, ჩვეულება და სხვა ამ გვარები.

წაართვით ხალხს ამისთანა დღესასწაულები და ძეგლები და ის მოწყვეტილი შეიქნება თავის წარსულ ცხოვრებასთან, განშორებული თავის წარსულ ისტორიასთან, - და ამისთანა ხალხს, დარწმუნებული იყავით, კეთილი მომავალი, გონიერი წინსვლა შემდეგი ცხოვრებისა არ მოელის, რადგან ხალხის აწმყო წარსულთან მჭიდროთ არის დაკავშირებული და მომავალი - აწმყოზე და წარსულზე.

თუ ამ მხრით შევხედავთ ჩვენს აწინდელს ცხოვრებას, თუ მოვიგონებთ, რომ ამ ჟამად ჩვენი წარსული ვითარებისა და ცხოვრების მოსაგონებლად თითქმის არაფერი არა გვრჩება.

რაც ძველი რამ ჩვეულება, დღესასწაული, ქეიფი, დროს გატარება და სხვა ყოველი, რაც ჩვენ ამ ძველ ცხოვრებასთან გვაკავშირებდა, რაც ჩვენ წინაპართ საქმეებს გვაგონებდა, ყველა ესეები გვავიწყდება, ყველა ესენი ჩვენ თითქო გვინდა გადავაგდოთ, - და ამათ ნაცვლად ახალი კი ვერაფერი ვერ შემოგვაქვს და მაგრე ადვილად ვერც შემოვიტანთ.

ყეენობის მაგივრად მასკარადები გაჩნდა! მუშტი კრივის ნაცვლად მწვანე მაუდზე კარტით ბრძოლა! ჯირითის, ბურთაობის მაგივრად ტანცი! 

ხალხს კი თავის დროების-გასატარებლად, საქეიფო ადგილად და სამხიარულოთ მარტო სამიკიტნოები და ხატობა დარჩენია!


იქ, საცა ხალხი თავის წარსული ცხოვრების რომელსამე სამაგალითო ეპიზოდს იგონებს (როგორც ყეენობის დროს), იქ, საცა ხალხი ვარჯიშობს, იწვრთნის თავის სხეულს, (როგორც მაგალითად ჯირითის, ბურთაობის, ჭიდაობის დროს) იქ ბარბაროსობა არ არის.

ამგვარ ჩვეულებებში იხატება ყოველი ხალხის, ნაციის განსხვავებული თვისება, ნაციონალური ხასიათები. ფრანცუზს ყველაფერში ფრანცუზობა უნდა ეტყობოდეს, ინგლისელს - ინგლისობა, რუსს - რუსობა, ქართველს - ქართველობა.

ვინც ამ კანონის გადასვლას მოინდომებს, ის ძალას ატანს ბუნებას, და ბუნების კანონის დარღვევა დაუსჯელად არავის არ ჩაუვლის...“, - გაზეთი „დროება“, 1876 წ. 

ილია ჭავჭავაძე „ისპანახობის“ მონაწილეთა შორის, თბილისი, ფოტო: გრიგორი ბაბალოვი, 1894 წ.

★ „როდესაც 1880 წელს მთავრობამ ყეენობა აკრძალა, ქართველი ხალხის მიერ ჩამოყალიბდა გართობა სახელად ისპანახობა. იგი სახეშეცვლილი ფორმაა, რომელსაც შემონახული ჰქონდა მხოლოდ ბოლო ნაწილი - ქეიფი. ამიტომაც მას სხვაგვარად ყეენობის კუდი ეწოდებოდა. სახელი ისპანახობა იმიტომ დაარქვეს, რომ საქეიფო სუფრაზე მხოლოდ სამარხვო საჭმელი იყო. ისპანახობის აუცილებელი წესი იყო ქაღალდის გვირგვინების, ჩაჩების ტარება და ტანზე პამპულას ტანისამოსო ჩაცმა. 1894 წელს ისპანახობაში მონაწილეობა მიუღია ილია ჭავჭავაძეს,“ - საქართველოს ეთნოგრაფიული ლექსიკონი |

ისპანახობა, 1890 წ.

ყეენობაც ერთი კეთილშობილი გამოხატულებათაგანი იყო ამ მასსიური გართობისა. და სწორედ, ამითაც უნდა აიხსნას ის ფაქტი, რომ ხშირად ჩვენი პოეტები და საზოგადოების ცნობილი პირნი ყეენობის უმთავრეს პერსონაჟებად ჰხდებოდნენ. ერთი ასეთი გრანდიოზული ყეენობა მოწყობილი იყო გრიგოლ ორბელიანის გეგმით და ხარჯით მისი მთავარმართებლობის თანამდებობის ასრულების დროს.

„ყეენობა“ გადავარდნილია, მაგრამ ჯერ კიდევ „ყეენობის კუდობა“ არ მოშლილა: რას წარმოადგენს ეს „ყეენობის-კუდობა“. შესანიშნავს არაფერს! მხოლოდ რამდენიმე ქალაქელი ვაჭრები, მიდიან ორთაჭალაში და იქ მართავენ ლხინს, – სუფრა მხოლოდ სამარხო საჭმელებით, არის ხოლმე აჭრელებული...

ამასთან აუცილებელი საჭიროება იყო, რომ ყოველ აქ მყოფ მოქეიფეს პამპულას ტანისამოსი ჩაეცვა და ჩაჩი დაეხურა. ეს დაუწესებია ამ ათი – თხუთმეტი წლის წინათ ერთს ქალაქელ ვაჭარს „ქეჩა-იოვანედ“ წოდებულს და თავდაპირველ, სხვათა შორის, ერთი კარგი მნიშვნე-ლობა ჰქონდა - ლხინის დროს შეზარხოშებული მოქეიფენი ჩამოდიოდნენ ფულს, აგროვებდნენ და მერე ამ ფულით მზითევს უკეთებდნენ ვინმე ღარიბ გასათხოვარ ქალს და კიდეც გაათხოვებდენ ხოლმე...

წელს, ამ „ყეინობის კუდზე“ ჩვეულებრივად დიდი ვაჭრები და სოვდაგრები აღარ დასწრებიან... მაგრამ მათ ნაცვლად სხვაგვარად შესანიშნავ - პირებმა მიიღეს მონაწილეობა და უფრო ბანკების წარმომადგენლებმა.

ფოტოგრაფიას გადუღია იმათი სურათი და საუცხოვო სანახავიც არიან მოქეიფენი ქაღალდის გვირგვინებით თავზე ანუ ჩაჩებით!“, - იოსებ გრიშაშვილი, „ძველი თბილისის ლიტერატურული ბოჰემა“ |

★ „ჯერ ისევ გამოჩენილი სტრაბონი ამბობდა, რომ ქართველებს მშვენიერი შენობები აქვთო. მართალიც არის. აქა-იქ დარჩენილს და შენახულს ძველს ტაძრებს რომ დააკვირდეთ, ადვილად შენიშნავთ, რომ ჩვენთა წინაპართა ჰქონიათ შნო, გემო, ლაზათი.

ერთი მოგზაური ამბობს: საქართველოს ზოგიერთი ტაძარი ისე მშვენიერი და ტურფაა, რომ არც რომი და არც ათინა არ დაიწუნებდაო...

ჩვენი დედა-ქალაქიც ყოველთვის მშვენიერი ყოფილა. მეათე საუკუნის მეისტორიე, სომეხი უხტანესი, აღტაცებაშია, როცა ტფილისს იხსენიებს, - ეს სატახტო ქალაქი მეტად საუხოვოა, მშვენიერებააო.

სპარსელებს ხომ პირველადვე ისე ძრიელ მოსწონდათ ტფილისი, ისე უყვარდათ ეს კეკლუცად მორთული ქალაქი, რომ სამეფო ქალაქს უწოდებდნენ, - ეს ქალაქი ისეთი ტურფააო, რომ სწორედ მეფეების საკადრისიაო.

სწორედ იმ ალაგას, სადაც ეხლა სახელოსნო სკოლის პირდაპირ ორ-სართულიანი საეკკლესიო სახლია, ძველ დროს მეჩითი იდგა. იმ მეჩითში ლოცულობდნენ განგებ გათათრებული ქართველი მეფეები, რომელთაც მხოლოდ გარეგნობით სწამდათ მაჰმადიანობა და სულით და გულით-კი მამა-პაპის სარწმუნოება უყვარდათ.

მეჩითის გასწვრივ, ქუჩის მეორე მხარეზედ, დიდი შენობა იყო, ნაღარა-ხანა, სადაც მეფის სამხედრო მემუსიკეთა ხორო იმყოფებოდა. მეჩითსა და ნაღარახანას აერთებდა მშვენიერი კამარა, ალაყაფის კარების მზგავსად. კამარას ღამე ჰკეტავდნენ ხოლმე. გასცდებოდით თუ არა კამარას, სამეფო მოედანი იწყებოდა. მოედანი საკმაოდ მოზრდილი იყო, ხელის გულსავით სწორე, სუფთად ქვით მოკირწყლული და დაგებული. აქ, ამ მოედანზედ წვრთნიდნენ ცხენოსანს ჯარსა, აქ, მეფის დასწრებით, მოხდებოდა ხოლმე სავარჯიშო აღლუმი. ათასი ცხენოსანი მხედარი თავისუფლად დაეტეოდა და მოთავსდებოდა მოედანზდ.

მოედნის ცოტა იქით, აღმოსავლეთისაკენ, მტკვრის პირად, გამოჭიმული იყო მეფის სასახლე, რომელიც 1638 წ. როსტომ მეფემ ააშენა. ამ სასახლის უკანასკნელი მდგმური ბრძანდებოდა

ივერიის ნუგეშ-დიდება;
თვისის დროისა გამშვენებული,
მამაცთა შორის საკვირველება,
პატარა კახი, მეფე ირაკლი...

შემდეგ, როცა აღა-მაჰმად-ხანმა ტფილისი გააოხრა, მეფის მშვენიერი სასახლეც მიწასთან გაასწორა, მტვრად აქცია. ეხლა წარსულის მოყვარული ძლივს-ღა იპოვნის სასახლის საძირკველის თითო-ოროლა ნატამალსა.

სასახლის წინ, მოედანზედ, მარმარილოს შადრევანი ამოდიოდა. შადრევნის სვეტზედ ორი მარმარილოს ლომი  იყო ამართული და ეს ლომები პირიდგან წყალს ისროდნენ. შადრევნისათვის წყაროს წყალი იყო მილებით გამოყვანილი წავკისიდგან. ამ წყლით ირწყვებოდა სასახლის წალკოტი. სასახლე იქ იდგა, სადაც ეხლა ეგზარხოსის სახლია. სასახლე სამ სართულიანი იყო. ძირს სართულს საყინულედ და სარდაფებად ჰხმარობდნენ, მეორე სართული სალაროს შეადგენდა. სალაროში ინახებოდა რაც-კი რამ ძვირფასი ნივთები და ავეჯეულება ჰქონდა მეფეს და იმის სახლეულობას.

მეფე ირაკლის მეტად უყვარდა მდიდრულად ცხოვრება და როგორც რუსეთის ელჩი იაზიკოვი ამბობს, ყველაფერში ნადირ-შაჰსა ჰბაძავდა...

რასაკვირველია, სალაროც სავსე იყო ძვირფასის ნივთებითა. მშვენივრად და საამოდ იყო მორთული თვით სალაროც: მაღალი ჩუქურთმიანი თაღები, დიდრონი და ფართო ფანჯრები, თითქო პატარა ოთახია გამოკვეთილი კლდეშიო, და კედლები ფერადის ქვით და მინით მორთული... ეს ფანჯრები, რომელთაც წინ გამწკრივებული ჰქონდათ სხვა-და-სხვა ხეხილი, გადასცქეროდნენ მტკვრის არე-მარეს...

მესამე სართული, რომელშიაც ოც-და-თორმეტი ოთხი ითვლებოდა, მეფისა და მეფის სახლობის სადგურს შეადგენდა. ის დარბაზი, სადაც სტუმრებს მიიღებდნენ ხოლმე, დიდის ხელოვნებით იყო მორთული: ჭერი მოქარგული იყო საროთი (მოზაიკითა), დიდრონი სვეტები, დედა-ბოძნი მხატვრობითა და ოქროს ვარაყიანის სურათებით აკვირვებდნენ მნახველსა. აქეთ-იქით, ორსავე გვერდით, სასახლეს მიდგმული ჰქონდა ფრთედი (ფლიგელი) და თითო ფრთედში ოც-ოცი ოთახი ითვლებოდა მეფისა და დედოფლის ამალისათვის.

დაუმატეთ ამას მშვენიერი ბაღი, საფრთოსნე, სადაც ყველა გვარი ფრინველი მოიპოვებოდა და ბევრი სხვა რამე, აი თუნდა კოპწია ოთახი ქორ-მიმინოს შესანახავად, მწევარ-მეძებრების სახლი, და თქვენ ცოტად მაინც წარმოიდგენთ იმ სურათს, რომლის სიმშვენიერეს ჩემი კალამი ვერ მისწვდება.

გამოვიდა წირვა, კამარა ღიაა; სამეფო მოედანზედ ჯარია გამწკრივებული; ნაღარის ხმა მოისმის; მეფე და დედოფალი სასახლისაკენ მიეშურებიან, მათ მოწიწებით, მაგრამ სიმხიარულით მისდევენ დიდებულნი. სად? რად? - სასახლეში „პირის ასახსნელად!..“ 

აღდგომა დღეს წირვა ადრე გამოვიდოდა ხოლმე: 

„ადრე ნათლებისად წირვა და შემდგომად წირვისა მცირედითა სანოვაგითა ხორცთათა აღიხსნიდიან პირთა მეფე და დიდებულნი“...

პირიც აიხსნეს. მერე? - ყველანი მიესწრაფებოდნენ ასპარეზისაკენ... საჯირითოდ, საბურთაოდ. თქვენც გამომყევით მკითხველო, და გაჩვენებთ ასპარეზსა, შემდეგ ყაბახად წოდებულს.

იასე მეფის სასახლის ზემოდ, იქ, სადაც ეხლა ალექსანდრეს სასეირნო ბაღია, წინად ასპარეზი იყო. მერე ასპარეზს სახელი გამოუცვალეს, ყაბახი დაარქვეს. ძველ დროს ყაბახს დიდი ადგილი ეჭირა, სამასი ადლი სიგრძე ჰქონდა და ორას ორმოცი სიგანე. ამოდენა ალაგი ყაბახისათვის იმიტომ იყო საჭირო, რომ აქ იმართებოდა ხოლმე აგრეთვე დიდი სამხედრო ვარჯიშობა და დოღი. ყაბახის თავსა და ბოლოს, ერთი-ერთმანეთის გასწვრივ, ორი მაღალი თალარი იდგა (თალარი პირამიდისაებრ მოყვანილი სვეტია, ქვითკირის ბოძი). თალარის თავზე იდო ოქროს, ან ვერცხლის თასი, ანუ, როგორც თეიმურაზ მეფე ბრძანებს: „ყაბახზედ ოქროს ვაშლს შესმენ, ძვირფასის იყოს, კარგიო...“

მოგეხსენებათ, რომ ცხენოსნობა ქართველის ვაჟკაცის საქმეა. მეყაბახესაც გაწვრთნილი ტაიჭი უნდა ჰყოლოდა, კარგად დაკაზმული, და თითონაც ხომ მორთული უნდა ყოფილიყო.

ცხენს ისხდნენ კარგსა, დაკაზმულს
ბუშტით და ყუთაზითაო,
ვაჟკაცთა ეცვასთ კურტაკი (მეომრის საჩინო სამოსელია)
ბრტყელისა ზორტებითაო.

აგერ დაკაზმულნი ტაიჭნი აღარ ითმენენ, გული ერჯით, თავში იწევენ. „ჭაბუკ-მხედარნიც, ვით ალვა რგულნი, ცხენზედ უძრავად“ ნაღარის ხმას ელოდებიან. ჰკრეს ნაღარას... აი სწორედ ეხლა მოსხლტა შავარდენებურ ვაჟკაცთა გუნდი:

დაუწყონ სროლა ყაბახსა
მათ ცხენის ჭენებითაო.

ძველს დროს ყაბახსა ყოდალს ესროდნენ ხოლმე [ყოდალი ერთ გვარი ისარია - სამფრთოსანი, უპირ-ფართო და წვერ მრგვალი. ამიტომაც თვითეულს მეყაბახეს რამდენიმე ყოდალა ერჭო წელში:

მკლავზედ მშვილდი შემოიცვას,
წელს ყოდალა გაირჯოსა,
ცხენი შესძრას პირველ მშვილდსა,
მერმე ყოდალს ხელი მიჰყოს,
კილოს მაგრა დაზიდოსა...

რასაკვირველია, გამარჯობა იმისი იყო, ვინც ყოდალსა და ან ჯირითს მოარტყავდა ოქროს ვაშლს ანუ თასსა. მაგრამ ყაბახობა ერთსა და იმავე დროს სროლის ვარჯიშობაც იყო და ტაიჭთა დოღიც, ცხენების ჭენებაც. ამიტომ ვინც ყველაზედ მალე მივიდოდა ყაბახთან, ისიც გამარჯვებულებში ითვლებოდა; თუ ეს გამარჯვებული ოქროს ვაშლსაც მოარტყავდა, მაშინ ხომ უფრო საქებელი იქნებოდა. როგორც თეიმურაზ მეორის სიტყვებიდგანა სჩანს, „მისვლა“ სჯობდა „მორტყმას“:

ასრე უთქვამთ:
მისვლა ჰჯობსო
უფრო ჩამოგდებისაგან.
თუ ორივ ჰსჭრის,
ხომ ისი სჯობს -
უფრო იქოს ბევრისაგან“...

სანამდე ყაბახზედ თასს არ მოარტყავდნენ, ჭენებისა და სროლის გათავება არ შეიძლებოდა:

სანამდის არ ჩამოაგდონ,
არ მოეშვნენ სროლისაგან...

როგორც მოვიხსენიეთ, თითონ მეფეც ყაბახზედ ბრძანდებოდა ხოლმე. ჩვენს დიდებულ მეფეებს, განთქმულ ვაჟკაცებს, ვაჟკაცური შექცევაც მეტად უყვარდათ. ყაბახი, ერთის მხრით, სამხედრო სკოლასაც შეადგენდა, აქ იწვრთნებოდა ახალგაზდობა. მეფენი ხელს უწყობდნენ, ახალისებდნენ ამ „ქორ-შავარდენთა“ გუნდსა... მეფე აჯილდოვებდა გამარჯვებულს -

ვინც ჩამოაგდებს ოქროს ვაშლს,
მიართმევს მეფეს წინადა,
ფიცხლავ ჩააცმევს ხალათსა
თავიდამ ფერხამდინადა...

როცა სროლა გათავდებოდა, დაიწყებდნენ ბურთაობას. მობურთალნიც ორად გაიყოფებოდნენ ხოლმე: ერთი მხარე პირველ თალარისაკენ დასდგებოდა, მეორე - იმის პირდაპირ. თითო მხარეზედ თორმეტი კაცი იდგა. ერთი-ერთმანეთზედ მეტ-ნაკლებობა რომ არ მომხდარიყო, წილითა და შედარებით ამოარჩევდნენ მობურთალთა:

ცხენს კაცსა შეადარებენ
წილისა მოღბითადა;
ორად გაჰყოფენ თვითოს მხარს,
თორმეტს იქმონენ კაცებსა...

იმ ადგილებს, სადაც ბურთი უნდა მიეტანათ ჩოგანის ცემითა, მაყე ერქვა. მაყეებს ზეგ გარდაშლილი ჰქონდა ფერადი ფარჩა და იქვე იდგა შარბათი -

ზედ გარდაშლიან ფერადსა
იქით და აქათ მაყებსა;
მათთვის სასმელად შარბათსა
თულუხით დაჰსდგმენ სვსებსა...

გამარჯვებას შეადგენდა ბურთის გატანა მაყესთან. გამარჯვებულს მხარეს კაცის თავზედ ფარჩა ეძლეოდა. გამარჯვებას დიდი სიხარული მოსდევდა:

ცხენს აჭენებდნენ, იძახდნენ -
მჯობი ვარ ამხანაგისა,
ჩვენ შევიქმნებით წითლისა
ფარჩით შემხვევი ჩოგნისა...

იყო ერთ გვარი ბურთაობაც, რომელსაც რადრაბაგანს ეძახდნენ -

ბევრს-კი არა,
სამს-ოთხს კარგსა
მობურთალსა შეადრიან,
ოთხისათვის სათამაშოდ,
ბურთი მიწას გააგდიან...

ამ რადრაბაგანს დიდი სიმარდე და სიმარჯვე უნდოდა: გაგორებული ბურთი ცხენოსანს მსწრაფლად უნდა აეღო ჩოგნით და ცხენის თამაშობით მაღლა შეესროლა; როცა ბურთი ძირს დაეცემოდა და თავის თავად მაღლა შეხტებოდა, ხელ-ფიცხად უნდა შემოეკრა და მაღლა გაეტყორცნა...

ბურთაობაც გათავდა.

მეფე და დიდებულნი დაბრუნდნენ სასახლეში. დაიწყო ნადიმობა, „პურობანი დიდნი“. მეფეებს უყვარდათ ნადიმობა. რატომაც არა?! - რაც-კი რამე კარგი სანოვაგეა, საქართველოში მოიპოვება. ტყუილად-კი არ ამბობს დელაპორტი, ეს მსოფლიო მოგზაური, რომ არსად არ შეიძლება კაცმა ისეთის სიამოვნებით იცხოვროს, სვას და სჭამოს, როგორც საქართველოშიო, აქაურის სანოვაგისთანა გემრიელი სხვაგან არსად მოიპოვებაო... მაგრამ აი იმის საკუთრი სიტყვებიცა:

„საქართველო ის ქვეყანაა, სადაც ცოტაოდენის ხარჯით ძალიან სასიამოვნოდ ატარებენ ცხოვრებას. ამ ქვეყანაში დიდ-ძალი პური მოდის, მწვანილეული და ხილი. პური და ხორცი ძალიან გემრიელი იცის, მეტადრე ნადირის ხორცი. კასპიის ზღვასა და მდინარე მტკვარში, რომელიც მთელს საქართველოს ჩაუდის თავიდგან-ბოლომდე, ბლომად იჭერენ ზღვისა და მდინარის თევზეულობას. ღორის ხორციც აქ ძრიელ გემრიელია. გარეული ღორი ბევრი იცის და ამის ხორცი უფრო გემრიელია შინაურ ღორის ხორცზედ. ღვინო ხომ მეტად კარგია და ქვეყანაზედ ისეთი ხალხი არ არის, რომელიც ქართველებზედ მეტ ღვინოსა სვამდეს“.