ნიკო ფიროსმანაშვილი, „თამარ მეფე“ | ნახატი შესრულებულია ზეთის საღებავებით თუნუქზე

★ „ლერმონტოვის მოსამსახურე ქრისტაფორე სანიკიძის სურათი [ნახატი გაგარინის]. დედანი ინახება ლერმონტოვის მუზეუმში პიატიგორსკში. სურათი მითავაზა ლერმონტოვის მუზეუმის დირექტორმა ელისაბედ იაკოვკინამ. 21/VIII – 38 წელი. გ. კვიტაშვილი“

★ „1880 წლებში სანდრო ყაზბეგი იდგა პლეხანოვის ქუჩაზე, სომხების ეკლესიის გვერდით, ზარაფიშვილის სახლებში, სადაც საცხოვრებელი ნომრები იყო გამართული. აქ სანდროს ერთი ნომერი ეჭირა. 

მე და ასიკო ცაგარელი, ჩვენი დრამაგურგი, თითქმის ყოველ დღე დავდიოდით სანდროსთან. სანდრო გვიკითხავდა ხოლმე თავისს ლექსებს, ასიკო უქებდა, მე კი ვუწუნებდი, არ უვარგოდა ლექსი, ხორკლიანი იყო, ლექსად არ იყო შეკრული, არც რითმა, არც აზრი.

გზაში ვეტყოდი ხოლმე ასიკოს:

„ბიჭო, არა გცხვენიან, რომ იმ უხეირო ლექსებს უწონებ?“

ასიკო მეტყოდა:

„სანდროს ერთი სპილოს ძვლის ხანჯალი აქვს, ოქროს ჩუქურთმიანი, მინდა ის დავცინცლოვო“.

★ „გოლოვინის პროსპექტზედ, ბასისტის სათამბაქო მაღაზიის ფანჯარაში სდევს გასასყიდად ძველებური ქართული ტალკვესიანი თოფი, რომელიც სულ მთლად შევერცხულია და იშვიათის ხელოვნებით არის მოსევადებული და ნაკეთები. ლულაც, კონდახიც ვერცხლ-გადაკრულია და ვერცხლში ცურვილი. სალტები წმიდნა ვერცხლისაა. 

კონდახზე რუსული, ქართული, ფრანგული და თათრული ზედ-წარწერებია. ქართულად აწერია: „პეტრე მესხი ვარ“; ფრანგულად: „Naduda Bogdanoff“, რუსულად: „1859 годь, 25 июля. Кавказь. Укръпление Кумухь“. თათრული ზედ-წარწერა ვერ წავიკითხეთ. 

ქართულს ზედ-წარწერაში მოხსენებული პეტრე მესხი ამ ჟამად ქართლში სცხოვრებს, ძველებური ქართველი კაცია, ახოვანის ტანისა, რომაულის ცხვირით, მაჯა-ძლიერი, ბევრის ომის მნახველი, მამულისა და სამშობლოს დიდი მოყვარე. ეს ის პეტრე მესხია, რომლის გმირობა და ვაჟკაცობა ქართლში კარგად იციან და რომელმაც შარშან შიშის ზარი დასცა ქართლის ავაზაკებს, რაკი გავარდა ხმა, რომ პეტრე მესხი და მეორე მისივე დოსტი, აწ უკვე მეტად ხნიერი ტარასი თავიანთ ნებით გავიდნენ ავაზაკების შესაპყრობადაო.

პეტრე მესხს ლეკურად აცვია: ლეკური ჩერქესკა, ლეკური დიდი ფაფახი, ლეკური ხმალი. სულ იარაღში ზის. გულმკერდზე მენდალი და ჯვრები აქვს ვაჟკაცობისათვის ბოძებული. იმისს ხმალზე სამი უცნაური სურათია: ვადაზე, შუა წელზე და ბოლოში. ვადაზე ლომია.

- ჩვენც წინად ლომები ვიყავითო, - იტყვის ხოლმე პეტრე მესხი ხშირად და ღრუბელი გადაურბენს სახეზედ. 

★ „სამშაბათს, 13 ივლისს, საღამოს, „ლონდონის“ სასტუმროში, სხვა მრავალთა შორის სადილობდნენ ტფილისის გუბერნატორი ი.ნ. სვეჩინი, ბ-ნი ტებენკოვი და სხვ. ერთის საათის შემდეგ ყველა მოსადილეებმა მუცელში ტკივილი იგრძნეს, ყველას პირის ღება დააწყებინა და გამოაჩნდათ მოწამვლის ნიშნები. მოწამლულთ მათს ბინებზედ სამკურნალო დახმარება აღმოუჩინეს. 

პოლიციის გამოძიებამ გამოარკვია, რომ აღნიშნულ სასტუმროში იმ დღეს მოიწამლა 15 კაცი, სხვათა შორის, სასტუმროს პატრონიც ბ-ნი რიხტერი. სასტუმროდგან გაგზავნილ იქმნა გამოსაკვლევად სასმელ-საჭმელების ნიმუშები საგუბერნიო გამგეობის სამკურნალო განყოფილებაში და ქალაქის საქიმიო ლაბორატორიაში. მოწამლულნი უკვე იკურნებიან.“


★ „ლონდონის“ სასტუმროში 15 კაცის მოწამვლის საქმის გამოძიებამ აღმოაჩინა, რომ სასტუმროს პატრონს, რიხტერს, მხოლოდ „კვასი“ დაელია და მითი მოწამლულიყო. ეს სასტუმრო იღებდა კვასს ორ ადგილიდგან: გიორგიევის დუქნიდან [გოლოვინის პროსპექტზე] და ესაიანცის დუქნიდგან [მადათოვის კუნძულზე].

ეს დუქნები დაათვალიერა პოლიცმეისტრის თანამდებობის აღმასრულებელმა, ექიმებთან ერთად, და პირველი დუქანი ყოველ მხრივ სუფთა ჰნახა. აქედგან გამოსაკვლევად წაიღეს კვასის ჭაშნიკი და გიორგიევს დროებით ამ სასმელით ვაჭრობა აუკრძალეს.

ხოლო მეორე დუქანი მეტად ვიწრო და საშინელი უსუფთაო აღმოჩნდა. იქვე გადააქციეს 3 ბოჭკა სასმელად უვარგისი კვასი. დუქანი დაკეტილ იქმნა, სანამ მისი პატრონი უკეთესს სადგომს არ მოსძებნიდეს.“

★ „15 კაცის მოწამვლას „ლონდონის“ სასტუმროში იმ გარემოებას აბრალებენ, რომ ჭიების წინააღმდეგ სახმარი შხამიანი ნივთიერება სასტუმროს კედლების მოსხურვის დროს ჭურჭელშიაც ჩაცვივნულიყო“.

★ „იმ „კვასის“ გამოკვლევამ, რომელიც გიორგიევის დუქნიდგან იყო წაღებული [„ლონდონის სასტუმროში“ 15 კაცის მოწამვლის გამო], აღმოაჩინა, რომ ეს კვასი არავითარ შხამსა და მავნებელ ნივთიერებას არ შეიცავს. ამიტომ გიორგიევს უფლება მიეცა ჰყიდოს თავისი კვასი. 

ხოლო ესეიანცის დუქნიდგან წაღებულ კვასსა და აგრეთვე ხსენებულ სასტუმროდგან წაღებულ სხვა და სხვა გვარ საჭმელებს ჯერ კიდევ იკვლევენ...“

★ „ჩვენის ქალაქის ქუჩების სახელები არ არის წარწერილი კედლებზედ და არც თვით სახლებია ყველგან აღნიშნული ნომრებით. დიდს ქალაქებში-კი ყოველს ქუჩას და ყოველს სახლს თავისი სახელი აქვს თვალ საჩინო ადგილას წარწერილი.

ამ დღეებში ბ-ნ ტაუგლიხს ქალაქის გამგეობისთვის წარუდგენია დახატული ნიმუში სახლებზედ გამოსაკრავ ნომრებისა.

ლითონის ფიცარზედ შუაში წითელის ფერისა ნომერი იქნება, ზემოდ ქალაქის უბანი და ქვემოდ სახლის პატრონის გვარი გამოცხადებული.

ამას გარდა ბ-ნი ტაუგლიხი ითხოვს, ხუთის წლით პირობით შეკვრას, რომ ამ დროს განმავლობაში იმის მეტს სხვას არავის შეეძლოს ამ საქმის აღება,“ - გაზეთი „ივერია“, 1891 წ. 


★ „ამას წინად ბ-ნმა ტაუგლიხმა ქალაქის გამგეობაში წინადადება შეიტანა, რომ კარგი იქნებოდა განსაკუთრებულის თუნუქის ნომრები დაგვესხა ტფილისის საუკეთესო ქუჩებზედ სახლებისათვის და იმ ნომრებთანავე აღნიშნული ყოფილიყო აგრეთვე სახლის პატრონის გვარიცაო.

ეს წინადადება ბ-ნ ტაუგლიხისა გამგეობამ განიხილა ამ დღეებში და, რადგან ადრესის სტოლი არ არის დაარსებული ტფილისში, ძლიერ საჭიროდ იცნო ესეთის ნომრების შემოღება სახლებისათვის, ხოლო, ვინაიდგან ამ საქმეს ხარჯი დასჭირდება მამულის პატრონების მხრივ და გამგეობას-კი საქალაქო დებულებით ამ ხარჯის მოკრების უფლება არა აქვს მინიჭებული, ამიტომ დაადგინა:

შევიტყოთ სატახტო ქალაქების თვით-მმართველობათაგან, იმათშიაც სავალდებულოა, თუ არა სახლების დანუმრვა და თუ სავალდებულოა, როგორ შეიძლეს და რა გვარად დაანუმვრინეს სახლები სახლის პატრონებსაო“, - გაზეთი „ივერია“, 1891 წ. 

★ „პოლიციის მე-5 ნაწილის ბოქაულმა თხოვნა შეიტანა ქალაქის გამგეობაში იმის შესახებ, რომ ყველა სახლის პატრონებს თავისი ხარჯით დაევალოთ სახლებზედ პატარა ფიცრების გაკვრა პატრონის სახელისა, გვარისა და სახლის ნომრის ზედ წარწერით“, - გაზეთი „ივერია“, 1900 წ. 

იოსებ ლაღიაშვილი

ყველას უკვირდა, როგორ გაბედა და როგორ ჩაიდინა ასეთი საშინელი ავ-კაცობა ისეთმა ყმაწვილმა, რომელსაც ათი და თერთმეტი წელიწადი სწავლაში გაუტარებია და, მაშასადამე, კეთილშობილური, კაცთ-მოყვარე და უფროსთა და მწვრთნელთა მორჩილებისა და სიყვარულის გრძნობა უნდა განემტკიცებინაო.

ამბობენ, რომ მკვლელი ქართველიაო და არა ოსიო. ეს კი სარწმუნოა, რომ იგი მღვდლის შვილია. მისი მამა ყოფილა ერთი საწყალი მღვდელი სოფელ ძევერისა, ლიახვის პირზედ. მით უმეტეს არის საკვირველი და წარმოუდგენელი ეს საზარო საქციელი ლაგიაშვილისა, რომ ამისთანა მშვიდობიანს ქვეყანაში, მშვიდობიანს ხალხში დაბადებულმა ასეთი ავ-კაცობა გაბედა.

დედა და მამა აღარა ჰყავს თურმე... ამ სამის თვის წინად რაღაც დანაშაულობისათვის გამორიცხული იყო თურმე სემინარიიდგან და ამის გამო ყოფა-ქცევის მოწმობა ცუდი ჰქონდა...

ლაგიაშვილს უყიდნია ხანჯალი, დაუმალავს რუსულის სერთუკის ქვეშ, ძალად შევარნდილა მამა რექტორის სახლში და, ამბობენ, აურ-ზაურს-დასდგომია: უთუოდ უნდა მომცე მოწმობა და ყოფა-ქცევის მოწმობაც გადამისწოროვო. 

ზოგნი ასე ამბობენ, ზოგნი კი აი როგორ მოგვითხრობენ:

ლაგიაშვილი ჩუმად შეჰპარვია თურმე განსვენებულს რექტორს, წინა-ოთახში დამალულა და როცა რექტორი გამოსულა, ანაზდეულად სცემია, დაუცია მუცელში ხანჯალი და შიგ გადაუტრიალებიაო. განსვენებულს წაუვლია ჭრილობისთვის ხელი, რომ შიგნეულობა არ გადმოსცვივნოდა და როცა მობრუნებულა და დაუძახნია: მიშველეთო! - მაშინ კიდევ დაუკრავს ხანჯალი კისერში...

არქიელმა მიაღებინა თურმე წმიდა საიდუმლო. 2 საათს შემდეგ სასიკვდილო ჭრილობას საზარელის მახვილისას ვეღარ გაუძლო თურმე რექტორმა და სული განუტევა...


★ „ორშაბათს, 16 ივნისს, არჩევდნენ სამხედრო სასამართლოში რექტორის მკვლელის იოსებ ლალიაშვილის საქმეს. 

დილიდამ მოყოლებული საღამოს 11 საათამდე მთელი ქუჩა ხალხით სავსე იყო და სასამართლოს სადგომს გარშემო ერტყა.

საათ-ნახევარის რჩევის შემდეგ, 10 საათსა და 10 წუთზედ, კავკასიის სამხედრო ოლქის სასამართლომ შემდეგი განაჩენი გამოიტანა:

ჩამოერთვას ლაღიაშვილს ყოველივე ღირსება და ოცის წლის ვადით კატორგაში გაიგზავნოს რექტორის ჩუდეცკის მკვლელობის გამო,“ - გაზეთი „ივერია“, 1886 წ. 

★ „იოსებ ლაღიაშვილს, რომელსაც სამხედრო სასამართლომ გადუწყვიტა ოცის წლით კატორგა, ორის დღის განმავლობაში ნება ჰქონდა, რომ საჩივარი განეცხადებინა, მაგრამ რადგანაც ვადა გაატარა საჩივრისა, ამიტომ განაჩენი ძალაში შევიდა და გარდაწყვეტილებას სახმედრო სასამართლოისას აღსრულებაში მოიყვანენო“, - გაზეთი „ივერია“, 1886 წ. 

★ „1870 წლიდან თბილისის მდიდარი მოქალაქე მირზოევი ბაქოდან აქლემებით ნავთს ეზიდებოდა ქალაქში, მაგრამ რადგან ხალხი ჩვეული არ იყო და არც ლამპები იყო შემოღებული, ამის გამოთ მირზოევის მოზიდულ ნავთს ქალაქი ყიდულობდა ქუჩების ფარნების ასანთებად. 

ნავთის ხმარებას ხალხი ისე ერიდებოდა, როგორათაც ეხლა ჩვენ ბენზინს ვერიდებით და გვეშინიან. თბილისში ნავთის ნაცვლად შემოღებული იყო ქონის ჭრაქები. რაკი დარბაზები ოთახებად გადაკეთდა, მერე შემოიღს ქონის სანთლები. ქონის სანთლის შემდეგ შემოიღეს კარტოფილის სანთელი.

1880 წლიდან ნელ-ნელა ნავთი ხმარებაში ჩავარდა, მაგრამ სიძვირე ყველას ხელს უშლიდა. 1882 წელს რკინის გზა ბაქომდისინ მივიდა და კიდეც ყველგან გაამსო ნავთით. კიდეც შემოიღეს ოჯახებში ნავთის ხმარება.

რაკი ხალხი მიეჩვია, მაშინ სიიაფეს და სიძვირეს ნიშნეულობა აღარ ჰქონდა. ლამპები შემოიღეს და ნავთი ყველგან ხმარებაში ჩააგდეს...“

☆ „თულუხჩი - თულუხჩი საზოგადოდ წყლის დამტარებელს ნიშნავს. ეს სიტყვა წარმოსდგება თულუხიდან: თულუხი - ტყავის ტომარაა; ძველად ტფილისში წყალსადენი არ იყო, წყალს პირდაპირ მტკვრიდან იღებდნენ და კამეჩის ტყავიდან გაკეთებული რუმბებით ეზიდებოდნენ ოჯახებში. 1893 წ. ქალაქის თვითმართველობამ თულუხი „ბოჩკებით“ შესცვალა“, - იოსებ გრიშაშვილი, „ქალაქური ლექსიკონი“

მოგეხსენებათ, რომ ყველა ეზოს თავისი მეთულუხჩე ჰყავს და სხვას არავის შეუძლიან იმ სახლებში წყლის მიტანა, თუ არ იმ ეზოს მეთულუხჩესა. ისე აქვთ პირობა შეკრული ერთმანერთში, რომ თუ თავისი ეზო არ არის, თულუხ წყალში რომ მანათი აძლიო, წყალს არ მოგიტანენ.

ამიტომაც თქვენი ეზოს მეთულუხჩე თქვენი ბატონია, თუ რაცა გთხოვათ იმდენი არ მიეცათ, უწყლოობით ამოგარჩობთ. კიბის ორ საფეხურზე რომ ატანა მოუნდეს, თულუხზე სამ შაურსა და აბაზს გახდევინებს, და შენც, მეტი რა ღონე გაქვს, უნდა გადაიხადო,“ - გაზეთი „ივერია“, 1886 წ.

★ „ბევრჯელ მიგვიქცევია ქალაქის გამგეობის ყურადღება იმ გარემოებაზედ, რომ ჩვენის წყლის მზიდავების - მეთულუხჩეების საქციელი წრეს გადასულიაო. მცხოვრებელთ წყალში ერთი-ორად ართმევენ ფასს და ამას გარდა, უვარგის წყალს ჰზიდავენო.

ეხლა, გაზ. „ახ. მიმოხ.“ სიტყვით, ქალაქის გამგეობას მოუყრია ყველა მეთულუხჩეებისთვის თავი და გამოუცხადებია, რომ ყველამ ერთ-გვარი წყლის საზიდავი იქონიეთო. საზიდავი ქალაქის გამგეობის მიერ ბეჭედ-დასმული იქნება და წყლის ნიხრიც იმის კვალობაზედ დაინიშნებაო“, - გაზეთი „ივერია“, 1886 წ. 

★ „ჩვენ შევიტყეთ, რომ ერთს ნემეცს, რომელსაც თბილისის გეოგრაფიის საზოგადოების ბიბლიოთეკა ჩააბარეს წესში მოსაყვანად, წიგნები უზიდნია და უბრალო ქაღალდის ფასად უყიდნია.

ეხლა პოლიცია დადის და აქა-იქა დუქნებში პოულობს წიგნებს.

ნემეცი მეტეხის ციხეში დაუჭერიათ.“


★ „გუშინ ჩვენს გაზეთში დაბეჭდილი იყო, რომ ერთს ნემეცს თბილისის გეოგრაფიული საზოგადოების ბიბლიოთეკიდამ წიგნები მოეპარა და უბრალო ქაღალდის ფასად გაეყიდნა. 

აი, გაზეთს „კავკაზში“ რა სწერია ამ საქმის შესახებ:

როდესაც ხსნებული ბიბლიოთეკა წესიერებაში მოუყვანიათ, რომ გარეშე ხალხსაც შესძლებოდათ წიგნებით სარგებლობა, მოუწვევიათ ბიბლიოთეკაში სამუშაოდ ავსტრიის ქვეშევრდომი ფ. ჩამომავლობით ჩეხი. ამან ისარგებლა თურმე, საზოგადოების საქმეების-მწარმოებელის ავადმყოფობით და ბევრი წიგნები მოიპარა.

ბევრი ძვირფასი და ძნელად საშოვნელი წიგნები დაიკარგა, როგორც, მაგ., „კავკასიაში მოგზაურობა დიუბუასი“, ამ თხზულების შესახები კარტა, „შარდენის მოგზაურობა“ და სხვ.

გეოგრაფიული საზოგადოება დარწმუნებულია, რომ ის პირნი, რომელთაც შემთხვევით ჩაუვარდათ ხელში საზოგადოების წიგნები, დაუბრუნებენ მათ საზოგადოებას, რისთვისაც უნდა მომართონ საზოგადოების საქმეების მმართველს, ელისეი ისიდორეს-ძეს კონდრატენკოს. ნახვა შეიძლება დილის ათის საათიდამ 12 საათამდის.

წიგნების მომტანთ ფული მაშინვე მიეცემათ.“

დათო სიმონიას ილუსტრაცია

აბელას პატარობიდანვე მრავალი ქვეყნები ნავალი ქონდა და აი ამ მოგზურობაში გაეცნო ისეთი იშვიათი არაბები და ენდოელი ფაკირები, რომ იმათქგან შეესწავლა უცნაური თვალთ-მაქციობა და ჯადობაზობა.

ამგვარ საქმეებში ისე დახელოვნებული იყო, რომ ხშირად ადამიანს ვირად აქცევდა, ქვის ნამტვრევს კრუხ-წიწილებად აქცევდა; რომელი ადამიანიც არ მოეწონებოდა, ტუჩებზე უზარმაზარ კლიტეს ჩამოჰკიდებდა. სტაფილოს ალყათ დასჭირდა, მერე ოქროს ფულათ აქცევდა, შემდეგ ორთაჭალის მიკიტნებს თავის დანახარჯის ფასში მისცემდა.

ერთი სიტყვით, ამგვარი საქმეები ძალიან ბევრი იცოდა.

გარდა ამისა, მაღალ აბელას იმისთვის ეძახდნენ, რომ ის ხშირად დაიარებოდა ხუთი ექვსი არშინის სიმაღლე შეშის ფეხებზე. ამგვარ ფეხებს თავიდან ფეხებამდენ ეცვა ფერადი ფერანგი. ამნაირი ფეხებით ქორწილებში და ლხინებში ზურნაზე თამაშობდა, იმის გამოთაც მდიდარი მოქალაქეები იმისთვის ფეშქაშებს არა ზოგავდნენ.

გარდა ამგვარი შნოებისა, სადაც ეკლესიის ჯვარი ყოფილიყო გუმბათზე ასამართი, აბელას უნდა ჯვარი აეტანა, ზედ საყდარზე გაემაგრებინა და მერე ზედ ყირამალა გადასულიყო.

მართალია, სპარსეთის მეფეებისაგან უხვად დაჯილდოებული რობერტ ლენცი მრავალჯერ ეწვია თბილისის საზოგადოებას და თეატრებში წარმოდგენები გამართა, სადაც ადამიანს თავსა სჭრიდა, მერე ბლუდზე სდებდა და ხალხს უჩვენებდა, მაგრამ რაც უნდა იყოს, აბელა რომ საყდრის ჯვრებზედ თავდაყირა დგებოდა და იმისთანა საშიშარ ადგილას თამაშობდა, ესე ყოველგვარ ოსტატობას გადაცილებით სჭარბობდა.

აი ამის გამოთაც მაღალ აბელას სახელი დაუვიწყრად დარჩა ქალაქის ყველა მცხოვრებელთა ხსოვნაში, როგორც ერთი მოუშლელი სახსოვარი.“

★ „ყარაღაჯის ახლოს მდებარე ციხესიმაგრეში თამარმა დიდი ნადიმი გამართა. სამი კვირის განმავლობაში შიკრიკები სტუმრებს იწვევდნენ. სამი დღის განმავლობაში მონადირეები ნადირობდნენ, წვავდნენ ძროხისა და ცხვრის ხორცს. 

როდესაც სტუმრები შეიკრიბნენ და ნადიმი დაიწყო, დედოფალმა უბრძანა შოთა რუსთაველს წაეკითხა ლექსები და არაკი, რომელიც მან მისი ბრძანებით სპარსულიდან გადმოთარგმნა. არაკი იმდენად კარგი იყო, რომ დედოფალმა და მისმა სტუმრებმა ბევრი იტირეს.

მაშინ თამარმა ნება დართო პოეტს მოეთხოვა ჯილდო მისი ნების შესრულებისა და ასეთი ლამაზი ამბის თარგმნისათვის. საზანდარმა თამარს ხელი სთხოვა. სტუმრები გამხიარულდნენ, მაგრამ ყველა შეშინდა, როცა მეფეს განრისხება შეამჩნიეს. მან უბრძანა პოეტს საუკეთესო ცხენზე ამხედრებულიყო და სამუდამოდ გასცლოდა იქაურობას. 

რუსთაველი მთელი დღე მიაჭენებდა ცხენს. თბილისში, სადაც ბინადრობდა, ღამე ჩავიდა, მას იქ სასიხარულო არაფერი ელოდა. მის ბინაში სიწყნარე იყო. პოეტი უხმაუროდ შევიდა თავისი ცოლის ოთახში, სადაც მის მიერ კონსტანტინოპოლში ნაყიდი არაბი მონა იწვა საწოლში.

მეორე დღეს მან მოიპატიჟა თავისი და ცოლის ყველა ნათესავი. ისინი დიდი ნადიმის მოლოდინში იყვნენ: წრიულად დასხდნენ, მაგრამ სუფრაზე არაბის მოჭრილი თავი დახვდათ. რუსთაველმა მათ მოუთხრო ცოლის ღალატზე, თქვა, რომ იგი შორეულ ქვეყნებში მიემგზავრება და მასზე ვერასდროს ვეღარაფერს შეიტყობენ.

მან დატოვა პოემა, რომლის სპარსულიდან თარგმნა დედოფალმა უბრძანა და დაბეჯითებით სთხოვა მათ ამ წიგნის შენახვა, რათა შემდეგ იგი თავიანთი შვილებისათვის გადაეცათ და მოეთხროთ მათთვის იმის შესახებ, რომ – ოდესღაც რუსთაველი მეხოტბე იყო, რომელსაც ძალიან მოსწონდა ლექსების შეთხზვა, რომ ამ მომღერალს დედოფალი თამარი უყვარდა. ღმერთმა მას არ მისცა უფლება მშობლიურ ქვეყანაში სიკვდილისა“.

★ „დაუკარით იმის დედა ვატირე, უპატარძლო ქორწილია“, - ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ფრაზაა მიხეილ ჭიაურელის მხატვრული ფილმიდან - „რაც გინახავს, ვეღარ ნახავ“.

1965 წელს გამოსული ფილმი ავქსენტი ცაგარელის ამავე სახელწოდების პიესის მიხედვითაა გადაღებული.

„რაც გინახავს, ვეღარ ნახავ“ სცენაზე პირველად 1879 წლის 19 დეკემბერს წარმოადგინეს. ამ პიესის პირველ წარმოდგენის შესახებ ვკითხულობთ:

★„დღეს, ოთხშაბათს, საზაფხულო თეატრში იქნება ქართული წარმოდგენა ჩვენი სამუდამო ტრუპპისა. ითამაშებენ ჩვენი აქტიორის უფ. ა. ცაგარელის ახალ სამ მოქმედებიან კომედიას „რაც გინახავს, ვეღარ ნახავ!“... 

ჩვენ არ წაგვიკითხავს უფ. ცაგარელის პიესა, მაგრამ ვისაც წაუკითხავს და რეპეტიცია უნახავს, ძალიან აქებენ, საუცხოვო რამ არისო, დიდი ეფექტი ექნება სცენაზეო და თამაშობითაც ძალიან კარგად ითამაშებენო.

შინაარსი პიესისა, როგორც ამბობენ, ერთი ისეთი ფაქტია, რომელიც თბილისელებმა კარგად იციან - შიოევის ისტორია, ქალი რომ მოსტაცა ვიღაც დიღმელ გლეხს. კინტოების ცხოვრება და ხასიათი ფოტოგრაფიულის სინამდვილით არის კომედიაში გამოხატული“, - გაზეთი „დროება“, 1879 წ.

პიესის შინაარსი რომ „სინამდვილიდან არის აღებული, ამაზე, ავქსენტი ცაგარელისადმი მიძღვნილ ტექსტში იოსებ გრიშაშვილიც წერს:


ახლა კი გთავაზობთ ორ ტექსტს იმდროინდელი ქართული პრესიდან, სადაც დეტალურადაა აღწერილი ის რეალური ამბავი, 1875 წელს, სოფელ დიღომში რომ მომხდარა:

★ „ერთ დიღმელ გლეხს გასათხოვარი ქალი ჰყოლია. ამ დღეებში სასიძო უპოვნია და ქორწილის დღე დანიშნული ჰქონდაო. 

როცა სასიძო მისულა და ყველაფერი მზათ ყოფილა საქორწილოთ, ამ დროს ადრინდელი ნაბატონარი დასცემია გლეხს თავზე, აუტეხია ერთი აყალ-მაყალი, ჩხუბი და სასიძო გაუგდია. მე უკეთესს სასიძოს ვუშოვნი შენს ქალსაო!..

ამბობენ, ამ შემთხვევაში რაღაც რომანტიული მხარე არისო. ამ საქმის თაობაზე, როგორც გვწერენ, ამ ჟამად გამოძიებაა დანიშნული.“


★ „ჩვენ მივიღეთ შემდეგი აღწერა იმ შემთხვევისა, რომელზედაც რამდენიმე სიტყვა ამას წინათაც იყო გაზეთში:

„თფილისის ახლო მდებარე ერთს სოფელში მოხდა ამ დღეებში შემდეგი შემთხვევა: აქაურს ერთს გლეხს ჰყოლია დანიშნული თავის მეზობელს ერთს მენახშირეზედ თავისი ქალი; დანიშვნის შემდეგ რამდენიმე თვის უკან, საქმროს მოუნდომებია ჯვარი დაიწეროს. ქალის მამა მივა თავის ნაბატონართან გ.შ. და მოხსენებს:

- თუ მიკადრებთ, ამეღამ ჩემს ქალს ჯვარსა ვწერო და მობრძანდითო.

- ვის მიეცი შენი ქალიო? ჰკითხავს ნაბატონარი.

გლეხიც დაუსახელებს სასიძოს.

- არ გაედო, რო შენი ქალი იმას მისცეო, რადგან მე თითონ ფულს და კარგს მზითებს მივსცემო და კარგს ვისმე მივათხოვებო. ეუბნება ნაბატონარი.

რა საკვირველია, გლეხმა რომ ეს მოწყალების დაპირება გაიგონა, ძალიან გაეხარდა და მუხლთ მეეხვია მას.

შემდეგ ბატონი უბრძანებს გლეხს, რომ მე სანეფოზე ადრე მოვალ შენ სახლში და არამც-და-არამც კარი არ გაუღო სიძესა და მაყრებსაო, როცა ისინი მოვიდნენო.

გლეხი დაბრუნდება თავის სახლში და არაფერს შეატყობინებს თავის სასიძოს და არც უარს შეუთვლის.

სასიძო, როგორც სოფლის ადათი არის, ისე მომზადებით წამოვა სასიმამროს სახლში მაყრებით და ზურნით ჯვარის დასაწერათ და პატარძლის წამოსაყვანათ. მაგრამ სასიმამროს სახლის კარი მაგრა სოლით ჩაკეტილი დახვდებათ, გლეხის ნაბატონარიც შიგნით მოექცევა. სასიძო და მაყრები ჰკვრენ ხელს კარებს, მაგრამ კარი არ იღება, გაჰკვირდებიან, თუ რა ამბავი არისო.

ამ დროს გამოვა ნაბატონარი სახლიდან ერთი ორი კაცით და თოფებს გაასროლინებს, ქაღალდით გატენილებსა, რომ შეაშინონ მოსული ხალხი.

მაყრები და სასიძო სულ აქეთ-იქით გაიფანტებიან;

სასიძოს დაიჭერენ და მთელს ღამეს კედელზედ მიაკრამენ. თუმცა ის იძახის: რა დამიშავებიაო, რომ ესე უღმერთოთ მტანჯავთო; არ გინდათ, ქალს ნუ მომცემთო! მაგრამ ვინ გაუგონებს.

შემდეგ უფალი ნაბატონარი დაბრუნდება სოფლად და თავის ნაყმევს ეტყვის:

- მე მსურდა და მსურსო შენი ქალის ცოლათ შერთვაო; ეს ამბები ამისთვის მოვახდინეო; ნება მომეციო, იმაზედ ჯვარი დავიწეროო.

★ „ამ თვის [მაისი] 23 მოსული წვიმა, რომელმაც გასტანა მთელი დღე და ღამე, საშინელი ნიაღვარით მოაწვა ქალაქის მთების გაყოლება ნაწილებს. ვიწრო ქუჩებში ნამდვილ გაშმაგებულს მდინარესავით მოჰქუხდა გარშემო მოტიტვლებულის მთებიდამ ქვა-ლოდით უხვად შეკმაზული ნიაღვარი, უხტებოდა სარდაფებს, ამტვრევდა და აფუჭებდა, რაც რამ კი წინ დახვდებოდა.

ავჭალის ქუჩაზე კი, რომელიც მთის ქედიდამ ბევრად უფრო დაშორებულია, ვიდრე, მაგ., მთაწმინდის არე-მარე, ნიაღვარს აუცურვებია მომავალი ფაიტონი შიგ მსხდომებითურთ, რომელნიც ძლივს გადაურჩენიათ უბედურებისაგან ქუჩის ნაპირა სახლებში მცხოვრებლებს...

ამისთანა შემთხვევა, სხვა ქუჩებშიაც არა მცირედი ყოფილა: სუპ-კარაპეტის ხევში, ლენჩიშვილის საპნის ქარხანებთან, უნახავთ ერთი ნიაღვრისაგან დამხრჩვალი უნტერ-ოფიცერი, რომელსაც თავ-პირი სულ-ერთიანად დამტვრეული ჰქონია და ერთ-ხეზედ ორივე ხელით შემოხვეული ყოფილა. ეს უნტერ-ოფიცერი არსენალის მხრიდამ წამოუღია ნიაღვარს.

ავლაბარში კიდევ ერთს საწყალს დედა-კაცს შევარდნია სახლში ნიაღვარი და კინაღამ თავისი ორი პატარა ყმაწვილითურთ დაუხრჩვია. ეს დედაკაცი და ყმაწვილები ტახტზე თურმე ისხდნენ და ამ დროს უცებ შევარდა ნიაღვარი ისეთი ძალით, რომ მაშინათვე ტახტი დედა-კაციანად და ბავშვებიანად ასწია მაღლა და მოიტივტივა, ასე რომ გაშტერებული დედა-კაცი და ბავშვები ზედ შერჩნენ და რამდენიმე ხანს დაცურავდნენ წყალში. 

ამ დროს, როგორც მხსნელი ანგელოზი, საიდგანღაც გაჩნდა მენახშირე, შევარდა სახლში დინჯად, გულადად, გამოიყვანა იქიდგან უბედური დედა-შვილნი და ამ დროს კიდეც ჩამოწვა ბანი. ერთი წამიც რომ დასცლოდათ, მათი დახსნა შეუძლებელი-ღა იყო, - ჩამოქცეული ბანი ქვეშ მოიტანდა!

ამასთანავე, რიყეზე, მალაკნების ქუჩაზე, მეოთხე განყოფილების მომრიგებელ სასამართლოსთან, საათის 11-ზე, ნიაღვრისაგანვე მოგლეჯილა უშველებელი კიდე „პოკროვსკის“ ყაზარმების მხრიდამ და ზედ ქუჩაზე ჩამოწოლილა. უბედურება არაფერი მომხდარა, რადგანაც ამ დროს ნიაღვრის გამო არავის უვლია ამ ქუჩაზედ, - მხოლოდ ერთი მალაკნის სახლისთვის ფანჯრები ჩაუმტვრევია. გუშინვე გაუწმენდიათ ეს ქუჩა და ცხენის-რკინის გზის ვაგონებს ჩვეულებრივ დაუწყვიათ სიარული.

ყოველთვის, წვიმიანობის დროს, ამისთანა ხიფათი ეწვევა ხოლმე ჩვენი ქალაქის უბანთა უმეტეს ნაწილს იმის გამოისობით, რომ გარშემო მთის ქედები, ამ 60-ოდე წლის წინად ტევრით მოცული, დღეს სრულიად მოკლებულია ყოველ გვარ მცენარეობას და წარმოადგენენ სამწუხარო სანახავს მზისაგან გადამწვარს ქვიშა-კლდე-ღრიანკალებისას.

ვანო ხოჯაბეგოვი - ყასბები

★ „გუშინ წინ, ერევნის მეიდნიდამ ბაზარი ვერაზედ გადაიტანეს. მოვაჭრენი ვინც თავის ნებით არ მიდიოდნენ, ყაზახები ძალის ძალად ერეკებოდნენ. 

ურმები და პოვოზკები რომ გარეკეს ვერაზედ, ეს კიდევ ჰო, მაგრამ კვერცხისა, ქათმის და მაწვნის გამყიდავებიც რომ თან მიაყოლეს - ეს კი ვერაფერია. წარმოიდგინეთ, სოლოლაკში მცხოვრებელს რომ ერთი ქილა მაწონი უნდოდეს, ვერაზედ უნდა წავიდეს.

ჩვენის აზრით, რაც წვრილმანი ნაწარმოების გამყიდველებია, ისევ ძველს ალაგს უნდა დაეტოვებინათ, რადგანაც ქალაქის შუა-გული ადგილია და სოლოლაკის მცხოვრებლებს ერთი აბაზის კვერცხის საყიდლად ვერაზედ წასვლა არ მოუხდებოდათ“.

★ „გაზ. „Тифлисские объявления“, - ს შეუტყვია, რომ ქალაქის ბევრს მცხოვრებლებს ქალაქის გამგეობაში შეუტანიათ საჩივრები ერევნის მეიდნიდამ ვერაზედ კვირის ბაზრის გადატანის შესახებ და უფრო სიშორეზედ ჩივიან; ამის გამო მალე მოხდება ქალაქის საბჭოს კრება იმის შესახებ, რომ ბაზარი ვერიდამ ისევ ერევნის მოედანზედ გადმოიტანონ“.

★ „კავკაზს“ გაუგონია, რომ ათი თბილისელი მედუქნე პირობით შეკრულან და თითოს ათ-ათი თუმანი გამოუღია, რომ სოფლიდამ ჩამოტანილი საქონელი პირ-და-პირ სოფლელებთაგან ქალაქს გარედვე იყიდონ. 

ეს „საქმე“ უეჭველია მედუქნეებს ხელს მისცემს, რადგან სოფლელებმა მხოლოდ ვერის ხიდის მოედანზედ უნდა ჰყიდონ თავიანთ ნაწარმოები და ამ მოედანზედ წასვლა თბილისელებს ძალიან ეზარებათ. მედუქნეებს კი ხელს მისცემთ, მაგრამ ქალაქის ხალხს ხელს მისცემს თუ არა, - რა მოგახსენოთ.

ესეც ერთი ნაყოფი ერევნის მოედანზედ, შუა-ქალაქში, ბაზრის გაუქმებისა“.

★ „ამ ბოლოს დროს ჩვენი ქალაქის გამგეობა ერთგულად შეუდგა ახალი საბაზრო ადგილების აღმოჩენას. ვერის ბაზარი, როგორც მოგეხსენებათ, ვერაფრად გამოდგა. ახლა მეორე საბაზრო ადგილად გამგეობას რიყე ამოურჩევია“.

★ „როგორც ეტყობა ავლაბრის რიყეზედ ბაზარი მალე გაიხსნება. სასწორები და სხვა საჭიროება მეიდნისათვის ამ თვეში სრულიად მზად იქნება“.

★ „ქალაქის მცხოვრებთა საჩივარი მაზედ, რომ შუაგულ ქალაქში მოსპეს ყოველ დღე სახმარებელ საზრდოს გაყიდვა, არ დარჩა ხმად მღაღადებლისად უდაბნოსა შინა. 

ქალაქის გამგეობამ შეიწყნარა ეს საჩივარი და მოახდინა განკარგულება, რომ ქათმები, რძე და კვერცხი იყიდებოდეს თავად მუხრან-ბატონის სახლის ეზოში, რომელიც იარმუკაზეა“.

★ „ანჩის-ხატის ტაძრის ახლო იყო ერთი ეკლესია კვირა-ცხოვლისა. ეს ეკლესია ძველად შეადგენდა მცხეთის სამთავროს მთავარ-ეპისკოპოსების სამეტოქო ეკლესიას. 

დღეს ამ ეკლესიის სახლებში სამი თუ ოთხი სინოდალურის კანტორის ჩინოვნიკი სცხოვრობს. ამათგან ბ. ს-მა ინება დანგრევა ეკლესიისა და იმ ადგილზედ ააშენა თავლა.

ხალხი კი დღესაც შაბათ-საღამოობით ანთებს სანთელს ეკლესიის გალავანის ქუჩის დაკეტილ კარებში, რომელიც ისეა გამურული სანთლის ალისაგან, გეგონებათ ძველი დარბაზის ერდოაო [ერდოგვირგვინიანი სახლის ბანში ამავალი ღია ადგილი, საიდანაც შემოდის სინათლე და ადის კვმალი];

ამ ფაქტს განმარტება აღარ ეჭირვება“, - გაზეთი „დროება“, 1884 წ.


★ „ჩვენს გაზეთში დაბეჭდილი იყო პატარა შენიშვნა ანჩის-ხატის მახლობლად დაქცეულ კვირაცხოვლის საყდრის გამო; შენიშვნაში მოხსენებული იყო, რომ ეს ეკლესია იყო მეტოქი მცხეთის მთავარ-ეპისკოპოსის ეკლესიისა ძველადგანვე; სინოდალური კანტორის ჩინოვნიკმა ს-მა ინებაო დანგრევა ეკლესიისა და იმ ადგილზედ ააშენა თავლაო, მაგრამ ხალხი კი დღესაც ლოცულობს და სანთელს ანთებს დაკეტილს ქუჩის კარებზედაო.

ამ შენიშვნამ გამოიწვია ბ-ნის ს-საგან „კავკაზში“ გულის მღელვარებისა გამო სიცრუით სავსე პასუხი. ბ.ს-ი ვითომ გვამტყუნებს და რაც ჩვენ არ გვითქვამს, მის თქმასა გვწამებს, მერმე აღიარებს თავს ნახევრად დანაშაულად და თან თავს იმართლებს, - „მე მომანდეს დანგრევა იმ დაძველებული, უვარგისი (!) ეკლესიის შენობისაო, რაზედაც რამდენსამე წელს მიწერ-მოწერა გამართული იყო თბ. გუბერნატორისაგან, რომ უბედურება არა მოხდეს-რაო. თავლის აშენება კი მიკვირს - ვისთვის იქნებოდა საჭირო, რომ ჩვენ ცხენები არა გვყავსო. ნასაყდრალი ალაგი შემოზღუდულია და მასზედ შენდება ბაღი, რომელიც სუფთად ინახებაო და იქ არავითარი შენობა არ არისო“.

ჩვენ თვით მივედით ნასაყდრალ ადგილზედ და ჩვენის თვალით ერთხელ-კიდე ვნახეთ: საკუთრად ეკლესიის ნაალაგევზე, გალავანზე მიშენებულია ფიცრული: თავლა, ბოსელი, გომი, საქონლის საბმელი, [რაც გნებავთ დაარქვით], სადაც ბ.ს-ეს ჰბმია მეწველი ძროხა.

საკუთრად ნასაყდრალზე ბაღის ხსენება არც კი არის. გალავანი ძველივეა. უწმიდესი სინოდის უქაზით 1863 წ. აგვისტოს 10-დამ, ეკლესია მართალია უნდა დაშლილიყო, მაგრამ ტრაპეზის ადგილზედ ან ნიში (часовня) უნდა აშენებულიყო, ან ჯვარი დადგმულიყო და წმიდად შენახულიყო სრულიად ეკლესიის ეზო.

ამ უკაზის შემდეგ გავიდა თითქმის თორმეტ-ცამეტი წელიწადი და ეკლესია არ იქცეოდა. შემდეგ დაიქცა ეკლესია და მის ადგილზედ ძროხის დასაბმელი ფიცრული თავლა აიშენა!..

უკაზის ძალით შეგვიძლიან მოვითხოვოთ, რომ ხსენებულს ნასაყდრალზე აგებულ იქმნას ნიში ხატის დასასვენებლად, მით უფრო, რომ საშუალებაც ადვილი მოსაპოვებელია, რადგან დღესაც აუარებელი მლოცველნი მიდიან ყოველ შაბათობით და გალავნის ყრუ კარებზე ანთებენ წმიდა სანთელს და ფულსაც სწირვენ“, - გაზეთი „დროება“, 1884 წ.

დავით კაკაბაძე - „იმერეთი-დედაჩემი“

ქარგა, ყაისნაღი და სხვა სახელსაქმო ავეჯი, რომელთ სახელებიც კი არ გვაგონდება, მაშინ დიდს პატივში იყვნენ და ჩვენი ქალების ხელსაქმეს თამამად შეეძლო მიეზიდნა ყურადღება თვით გემოვნება-გახსნილის კაცისა.

ჩვენი ქალები ვერავითარს შესაწყნარებელს საბუთს ვერ წარმოადგენენ, რომლითაც შეიძლებოდეს ახსნა ამ სასარგებლო ჩვეულების თავ-მინებებისა. ჯერ იგინი ისე გამეცნიერებულნი არ არიან, რომ დროს უქონლობით ახსნან თავიანთ „უსაქმურობა“ და თუნდ ძალიან განსწავლულნიც იყვნენ, მაინც ხელ-საქმისათვის თავი არ უნდა დაენებებინათ, რადგან ადამიანს სხვა-და-სხვა საქმე, ტვინის მუშაობასთან ერთად, ხელის მუშაობა თუ არ არგებს, ვნებას არას მოუტანს.

მაშ ნება მოგვცენ ჩვენმა მანდილოსნებმა და ჩვენ ვიპოვნით თუ შესაწყნარებელს მიზეზს არა, შეუწყნარებელს მაინც, რის გამოც მათ ზურგი შეაქციეს ჩვენს ძველებურს ხელ-საქმეს და არაფერი კი არა შეიძინეს რა იმისთანა, რასაც იმის მაგიერობა შეეძლოს.

ეს მიზეზი არის ყოველი ძველებურის უარ-ყოფა, აბუჩად აგდება, თუნდ ეს ძველებური წარმოადგენდეს ძვირფასს ჩვეულებას, ჩამომავლობით შემუშავებულს და მრავალის შრომით შეძინებულს.

„როგორ უნდა ჩავიწყალოთ თვალები ქარგვაში და ძველებურ საკერავებში, როდესაც ზინგერის მაშინა წინ გვიდგას და ფეხის დაჭერის მეტი არა გვინდა რა, რომ თავისით დატრიალდეს და თავისით შეგვიკეროსო“, - ბრძანებენ ჩვენი ქალები.

★ „თებერვლის სამს უნდა ეკურთხებინათ ვერის ხიდი, მაგრამ ეს ცერემონია გადადვეს ამ თვის ათისათვის, რადგანაც ვერის ქუჩიდგან ხიდზე ჩამავალი ადგილი სულ ვერ მოუსწორებიათ.

კოხტა და ლამაზი რამ არის ეს ხიდი, თუმცა უნდა გამოვტყდეთ, რომ ვიწრო სიგანე ბევრს შნოს უკარგავს მას; მაგრამ რაც უფრო შესანიშნავია თბილისელთათვის - ეს ხიდის არე-მარეა, მეტადრე მარჯვენა ნაპირი.

აღმართიდან ხიდზე ჩასავალი კაცს თვალწინ უშლის მშვენიერ სურათებს, მთელი კუკია, დიდუბე და ჩუღურეთი თითქო ხელის-გულზე ჰქონდეს ადამიანს...“, - გაზეთი „დროება“, 6 თებერვალი, 1885 წ. 


★ „კვირას, თებერვლის 10-ს, დილით, დიდი ხნის მოლოდინის შემდეგ, აკურთხეს ვერის ხიდი. აუარებელი ხალხი დაესწრო ამ კურთხევაზედ, თუმცა ცერემონია დიდი არა ყოფილა-რა. 

კურთხევის წინად მღ. ელიევმა წაიკითხა ცოტა მოგრძო სიტყვა, „ხიდის მნიშვნელობაზედ განათლებისათვის“ და შემდეგ პარაკლისი გადაიხადა.

პარაკლისის შემდეგ ქალაქის თავმა გასჭრა ხიდის-ყურზედ გაბმული ლენტი და ხალხმა თავისუფლად სიარული დაიწყო.

პირველი ეკიპაჟი, რომელმაც ამ ხიდზედ გაიარა, იყო მთავარ-მმართებლის თანაშემწის გრ. შერემეტიევისა. ამ დღეს ეკიპაჟებს ნება ჰქონდათ უფასოდ სიარულისა და მეორე დღიდამ კი თითო შაური გამოერთმევათ. ქალაქის გამგეობას იმედი აქვს, რომ წელიწადში 12.000 მანათი შემოვა ამ ხიდიდამ.

კურთხევის შემდეგ რამდენიმე პირნი იყვნენ საუზმეზედ მიწვეულნი ხიდის ორივ ყურის პატრონებისაგან“, - გაზეთი „დროება“, 12 თებერვალი, 1885 წ. 


★ „ჩვენ გვითხრეს, რომ ახლად გაკეთებულს ვერის ხიდზედ გამოუკიდნიათ წესი ქირის აღებისა მარტო რუსულსა და სომხურს ენაზედ; ქართულად კი დავიწყებიათ (!) გამოცხადებაო. ნუ თუ ეს მართალია?!“, - გაზეთი „დროება“, 14 თებერვალი, 1885 წ.


★ „ახალ ვერის ხიდის ჩასავალს გვერდზედ მეტის მეტი ღრმა და დაქანებული ხევი აქვს. მართალია, ამ ხევის პირზედ ქვის ბოზებია დასმული და მავთული გაბმული, მაგრამ ბოძები ისე შორი-შორს სხედს, რომ ბავშვებს ადვილად შეუძლიანთ ამ ხევში გადაცვივნა.

აუცილებლად საჭიროა ამ საგანს მიაქციონ ყურადღება და მავთულის ალაგას ბადე ან მესერი გააკეთონ, თორემ შეიძლება არა ერთი უბედურება მოხდეს, მეტადრე მაშინ, როცა გაზაფხული დადგება და ამ ხიდზედ მრავალი ხალხი დაიწყებს სეირნობას“, - გაზეთი „დროება“, 15 თებერვალი, 1885 წ. 


★ „მართალი არ გამოდგა ის ამბავი, რომელიც გუშინ წინ ჩვენს მკითხველებს ვაცნობეთ შესახებ ვერის ხიდზედ ქირის აღების წესის გამოკიდებისა. ეს წესი სამივ ენაზედ არის დაბეჭდილი: ჯერ რუსულს, მერე სომხურს და ბოლოს ქართულზე.

შეცდომა იმიტომ მოსვლოდათ ამ ამბის გადმოცემით, რომ ცალი მხარე ქაღალდისა ამოკეცილია და ქართული განცხადება სრულიად არა სჩანს.

ვწუხვართ, რომ ესეთი შეცდომა მოგვივიდა, მაგრამ არ შეიძლება ჩვენი გაკვირვება არ გამოვაცხადოთ, რომ თუ უეჭველად ამოკეცა იყო საჭირო, რაღა ქართული ზედ წარწერა ამოიკეცა!!!“, - გაზეთი „დროება“, 16 თებერვალი, 1885 წ. 


★ „ჩვენ კიდე იმ ხიდზე ვართ, სადაც ქართულმა წარწერამ უცაბედად თავი დაიმალა. მოგეხსენებათ, რომ ვერის ხიდით მომავალ ფაეტონებზე [სხვათა შორის] ბაჟია დაწესებული - 5 კაპ. 

ფაეტონი რომ საბაჟოს მიადგება, უნდა შეჩერდეს და უცადოს სანამ მებაჟე ხურდას მისცემდეს, რადგან ხშირად წვრილი ფული არ ექმნება მეფაეტონეს. ფაეტონში იცდის შიგ მჯდომიც, თუნდ ძალიანაც ეშურებოდეს მას და ან ცუდი ამინდი აწუხებდეს.

და ყველა ამის თავიდამ აცილება ადვილად მოხერხდება თუ კი ჩვენი ქალაქის გამგეობა სიზარმაცეს არ გამოიჩენს. ქუთაისში, მაგალითად, სადაც ბაჟია ხიდზე, ქალაქის გამგეობამ მოაჭრევინა უბრალო ჟესტის მარკები, რომელნიც მეფაეტონებს წინ-და-წინვე შესყიდული აქვთ, აძლევენ მებაჟეს ამ მარკებს და შეუჩერებლივ განაგრძობენ გზას.

ასეთი წესი არც ვერის ხიდს აწყენდა და მაზედ მოგზაურთაც ფაეტონით მოუხდებოდა“, - გაზეთი „დროება“, 6 მარტი, 1885 წ.


★ „ცხენის რკინის-გზის კამპანია შეუდგა კიდეც ვერის ხიდზედ რელსების დაწყობას და იმედია რომ შემოდგომამდე, და იქნება უფრო ადრეც, ამ ხიდზედ ვაგონები დაიწყებენ სიარულს. 

აგრეთვე ასწორებენ და ქვასაც ჰფენენ იმ ადგილს, რომელიც ამავე ხიდის-ყურთანა სძევს და რომელზედაც სავაჭრო მოედანი უნდა გაიმართოს სოფლის ნაწარმოებთათვის“, - გაზეთი „დროება“, 22 მაისი, 1885 წ.


★ „ვერის ახალ ხიდის ყურზე ფარდულია გამართული ცხენის-რკინის გზით მოსიარულეთათვის ავდრის დროს თავ-შესაფარებლად, მაგრამ საღამოობით არც ამ ფარდულში და არც ახლო-მახლო არც ერთი ფარანი არ ანთია და ქალებს სრულიად ვერ შეუფარებიათ თავი ამ ბნელ ფარდულში“, - გაზეთი „ივერია“, 1886 წ.