★ „ამ ოცდა ათის წლის წინ ბუხარის ემირი რუსეთში გამგზავრების დროს, ქალაქ თბილისს ეწვია თავის 12 ვეზირებით.

თვით ემირსა და აგრეთვე თავის ამალას ეცვათ ძალიან ძვირფასი ტანისამოსი, მხოლოდ ფორმა უფრო არაბულს წააგვანდა. იმათ ეცვათ გრძელი დიდრონ ფოთლიანი  საცმელები. თავებზედაც ეხვიათ ფერადი აბრეშუმის ჩალმები. თვით ემირი ახალგაზრდა იყო და კარგის შეხედულობისა.

რადგანაც ავღანისტანი ინგლისის მფარველობის ქვეშ არის, ბუხარესტანიც სწორეთ ავღანეთის მომიჯნავე მეზობელია, ამის გამოთ ემირს უფიქრია შეიძლება დღეს-ხვალ მეც ჩავარდე ინგლისის კლანჭებში და ვინანო. უმჯობესია ვიდრე ცოცხალი ვარ, ჩემის ხელთ ჩემი სამეფოს მომავალი უზრუნველი ვყო და რუსეთს გარდავცეო.

თბილისის უმაღლესმა მთავრობამ ემირი ძლიან კარგათ მიიღო და ძალიან დიდის ამბებითაც ასიამოვნა. ყველა სკოლებში დაატარეს და ყველა მუზეუმების სიძველენი უჩვენეს და დაწვრილებით აუხსნეს.

ემირმა ყველა მოხელეები დაასაჩუქრა და დააჯილდოვა. გასაცილებლად ყველა ჯარების უფროსები წინ მიუძღოდნენ და ურას ძახილით მორთულ სადგურში და მორთულ ვაგონში დიდის მოწიწებით ესალმებოდნენ.

ამბობდნენ, ამგვარი გულკეთილად მიღებისათვის ბუხარის მეფეს თვალებზე ცრემლები მოსვლია...“

★ „ბუხარას ემირმა ტფილისის კლასიკურს პირველ გიმნაზიაში გაგზავნა საჩუქრად 6 ფუთი კანფეტი და ორი ოქროს საათი გიმნაზიის ორ მოწაფეთათვის. ერთმა მათგანმა ემირს ადრესი წაუკითხა. 

კადეტთა კორპუსშიაც ემირმა 3 ფუთი კანფეტი გაგზავნა და ორი ოქროს საათი ორ მოწაფეთათვის.

აგრედვე ორი ოქროს საათი გაგზავნა იუნკრის სკოლაშიაც.

ტფილისში ემირმა სხვა და სხვებს დაურიგა 32 ვარსკვლავი და დიდძალი საჩუქარი, სხვათა შორის ანტრეპრენიორებს: ქ-ნ საფაროვა-აბაშიძისას და ბ-ნ ფორკატის და არტისტებს: ენგლუნდსა, ივანოვისას და ბიაზის, რომელსაც ძვირფასი ხალათი აჩუქა.

პოლიციის კარის კაცთა ყაზახებს და სხვა მოსამსახურეთ ემირმა 1 500 მანათამდე უბოძა.

22 დეკემბერს, დილის 10 საათზედ ემირი კავკავს გაემართა და იქიდგან მოსკოვს გაემგზავრება და შემდეგ პეტერბურგს, სადაც ორ თთვემდე დაჰყოფს“, - 1892 წ.

★ „ბუხარის ემირს მირ-სეიდ-აბდულ-ახად-ხანს ტფილისში ყოფნის დროს უბრძანებია თავისის მინისტრისათვის მეფე ვახტანგის კანონების კრებულის ყიდვა. ეს კანონები გადათარგმნილ იქმნება ჯაგათაის ენაზედ და ემირსა ჰსურს მისი შესწავლა ბუხარაში სასამართლოების დასაწესებლად“, - 1894 წ.

★ „გუშინ, 14 ამ თვეს [აგვისტო], კავკასიის სამხედრო გზით, ნაშუადღევის 4 საათზედ ტფილისში ჩამოვიდა ბუხარის ემირი, რომელსაც 28 კაცამდე ამალა ახლავს. ემირი დაბინავდა გუბერნატორის სადგომში და დარჩება ტფილისში ორ კვირამდე, რადგან აქაურის აბანოებით ჰსურს ისარგებლოს“, - 1895 წ.

★ „კვირას, ამ თვის 27-ს, [მაისი, 1890 წ.] საღამოს შვიდ საათზე, ჩამობრძანდა ტფილისს მის უდიდებულესობის ნასრ-ედდინ სპარსეთის შაჰის პირველი სამოცთა შორის მეუღლე - ემინ აგდასი [Amina Aqdas]. 

მაჰმადიანები ამ დღეს დღესასწაულობდნენ და საღამოს ექვს საათზე ათასზე მეტი სპარსეთის ქვეშევრდომნი სამხედრო მუსიკით, ზურნით და ბაირაღებით სპარსეთის საელჩოსთან მოგროვდნენ, ხოლო მრავალი მდიდარი მაჰმადიანი და სპარსეთის საელჩოში მსახური ეტლებით დიღმის მინდორზე გავიდნენ მისაგებებლად.

📷 „ალმასის სასახლე“, ჭონქაძის #11, სახლი, სადაც სპარსეთის ელჩი - მირზა რეზა ხანი ცხოვრობდა...

☆ „ტფილისის სპარსეთის ელჩი მირზა-მუინულ-ვეზირე მისის უდიდებულესობის სპარსეთის შაჰის ბრძანებით დანიშნულ იქმნა სპარსეთის ელჩად ლონდონში, მხოლოდ იმის ალაგას დაინიშნა ტფილისის ელჩად პეტერბურგის სპარსეთის საელჩოს წევრი რიზა ხანი, რომელსაც ტფილისში იანვრის პირველ რიცხვებში მოელიან. მუინულ ვეზირეც ამავე ხანში გაემგზავრება ტფილისიდგან ლონდონს“, - 14 დეკემბერი, 1889 წ.

პირველ ეტლში იჯდა ტფილისის ელჩი მირზა-რიზა-ხანი და მისი ადიუტანტები, მეორეში ბ-ნი ბელიავსკი და სპარსეთის საელჩოს პირველი მდივანი, მის შემდეგ მოდიოდა დახურული ეტლი, რომელშიაც ბრძანდებოდა მის უდიდებულესობა, შავის ფარჩის კაბით და პირ-ბადე ჩამოფარებული ორის ფრეილინითურთ.

მის უდიდებულესობის ეტლს მოსდევდა მთელი ამალა კავკასიის მთავარ-მართებლის ყაზახებისა სამის აფიცრით. ყაზახების შემდეგ მოდიოდა შვიდი ეტლი მის უდიდებულესობის ამალათი და მრავალი სხვა ეტლიცა, რომლითაც დიღმის მინდორზე მიეგებნენ მის უდიდებულესობას.

როდესაც ეტლები სპარსეთის საელჩოს დაუახლოვდა, სამხედრო მუსიკამ სპარსული ჰიმნი დაუკრა. მის უმაღლესობა ჩამოხდა სპარსეთის საელჩოში. დარჩება ტფილისში ორს დღეს, შემდეგ ამიერ-კავკასიის რკინის გზით გაემგზავრება ბაქო ენზელისკენ - თეირანში.

მის უდიდებულესობა, როგორც მკითხველს ეხსომება, ვენაში (ავსტრი-ვენგრიაში) იყო, საცა თვალი აუცრეს,“ - გაზეთი „ივერია“, 1890 წ.


★ „სამშაბათს, ამ თვის 29, შუაღამისას, რკინის გზით გაემგზავრა ბაქოს მის უდიდებულესობის ნასრ ედინ სპარსეთის შაჰის პირველი მეუღლე ემინ აგდასი. 

სადგურზე მოგროვდა მრავალი მაჰმადიანობა - სპარსეთის ქვეშევრდომნი. მის უდიდებულესობის ეტლს გარშემო მისდევდნენ მაშხალებით ყაზახები კავკასიის მთავარ-მართებელის ამალისა. ყაზახებს წინ ეტლით მოუძღოდა პოლიციის უფროსი ლ.პ. მასტიცკი.

ემინ აგდასის ეტლს მოსდევდა მრავალი ეტლები, რომელშიაც ისხდა ამალა მის უდიდებულესობისა,“ - გაზეთი „ივერია“, 1890 წ.

☆ „ყველას ეხსოვნება, რომ შარშან ჩვენს ქვეყანაში მოგზაურობდა იტალიის ტახტის მემკვიდრე პრინცი ვიქტორ ემანუელი. თავის მოგზაურობა პრინცს აუწერია თურმე და, როგორც გაზ. „ტ. ლისტოკი“ ამბობს, ამ მოკლე ხანში გამოვა იტალიაში გასასყიდად იტალიურს ენაზედა. წიგნი შემდეგის სათაურით იქნება: „შენიშვნები პრინც ვიქტორ ემანუელისა რუსეთში მოგზაურობის დროს“. ყველაზედ დიდი ადგილი, თითქმის ნახევარი, ამ „შენიშვნებში“ აქვს დათმობილი თურმე კავკასიას, რომელიც პრინცმა კასპიის ზღვიდგან - შავ ზღვამდე გაიარა“, - გაზეთი „ივერია“, 1891 წ.

★ „გუშინ, ამ თვის [აპრილის] 25-ს, დილის 7 საათზე და 40 წუთზე, ამიერ-კავკასიის რკინის გზის მატარებლით ჩამობრძანდა ტფილისს მისი უმაღლესობა იტალიის მემკვიდრე პრინცი ვიქტორ ემმანუილ ნეაპოლიტელი, რომელიც პრინც დე პოლენტოს სახელით მოგზაურობს. 

რკინის გზის სადგურზე დილის შვიდ საათზე მოვიდნენ კავკასიის მთავარ-მართებლის მოადგილე გენერალ ადიუტანტი ს.ა. შერემეტიევი, ტფილისის გუბერნატორი კამერგერი თავ. გ. დ. შერვაშიძე, ტფილისის კომენდანტი გენერალ ერნსტი და სხვა მრავალი გენერლები, რომელნიც სამეფო ოთახებში ელოდნენ მატარებლის მოსვლას.

აგერ მატარებელიც გამოჩნდა. გენერლობა სამეფო ოთახებიდგან გამოვიდა კარში. საფოსტო მატარებელს უკან მობმული ჰქონდა სამი ვაგონი სამეფო მატარებლისა და მისი უმაღლესობა მემკვიდრე პრინცი ვიქტორ ემმანუილი გამობრძანდა უკანასკნელის სადარბაზო ვაგონიდგან.

მისი უმაღლესობა უბრალოდ ბრძანდებოდა ჩაცმული, ეცვა ევროპიული ტანისამოსი: საზაფხულო ნაცრის ფერი პალტო და შლიაპა. ვაგონიდგან გამობძანების უმალვე მის უმაღლესობას მიეგება კავკასიის მთავარ-მართებლის მოადგილე გენერალი შერემეტიევი და მიულოცა მშვიდობიანი მობრძანება. მისმა უმაღლესობამ მადლობა გადაუხადა, ჩამოართვა ხელი და ყველა გენერლებს ქუდის მოხდით სალამი მისცა. გენერლობამაც, თავის მხრივ, მიულოცეს მის უმაღლესობას მშვიდობით მობრძანება ტფილისში. ამ ერთმანერთის სალმის შემდეგ, მისი უმაღლესობა მიბრძანდა სამეფო ოთახში და აქედგან ეტლით გაემგზავრა სასახლეში. მის უმაღლესობას ეტლში უჯდა კავკასიის მთავარ-მართებლის მოადგილე შერემეტიევი. წინ ეტლით მოდიოდა პოლიციის უფროსი ბ-ნი მასტიცკი, მხოლოდ მის უმაღლესობის ეტლს უკან მოსდევდნენ თორმეტი ყაზახი და ეტლებში გენერლობა და ამალა მის უმაღლესობისა.

მემკვიდრე პრინც ვიქტორ ემმანუილს თან ახლავს სხვათა შორის გენერალ ლეიტენანტი გრაფ მოროდი ლავრიონოი. მისი უმაღლესობა ტფილისში რჩება 28 აპრილამდე; გუშინ პრინცმა ისადილა მთავარ-მართებლის მოადგილე გენერალ შერემეტევისას. წუხელ მისთვის იყო დანიშნული წარმოდგენა ფრანგების საოპერეტო დასისა. თამაშობდნენ ოდრანის ოპერეტს „დიდი მოღოლი“.


★ „გუშინ, 26 აპრილს, მისმა უმაღლესობამ იტალიის მემკვიდრე პრინცმა ვიქტორ-ემანუილ ნეაპოლიტანელმა დილით მოიარა სასახლის ქუჩის ზოგიერთი მაღაზია; სხვათა შორის, გაჯიევის მაღაზიაში მისმა უმაღლესობამ იყიდა ძვირფასი სპარსეთის ხალები და ხალიჩები სამას თუმნამდე, შემდეგ ბორისოვის მაღაზიაში იყიდა სხვა-და-სხვა სამუსიკო იარაღი, მაგალითებრ, თარი, ჭიანური, დიპლიპიტო და სხვ.

12 საათზე პრინცმა ისაუზმა სასახლეში და შემდეგ წაბრძანდა ტფილისის პირველს კლასიკურს გიმნაზიაში, სადაც მის უმაღლესობის მიბრძანების გამო კონცერტი იყო. სასახლიდგან გიმნაზიამდე დიდ-ძალი ხალხი იდგა. თვით გიმნაზია მშვენივრად იყო მორთული ბაირაღებით და ეზოში ორივე მხარეს გამწკრივებულნი იდგნენ ამავე გიმნაზიის მოწაფენი თავიანთ დროშებით.

მის უმაღლესობას ამ დღეს იტალიის საერო მუნდირი ეცვა და შემორტყმული ჰქონდა ხმალი. პრინცს თან ახლდა კავკასიის მთავარ-მართებელის თანაშემწე გენერალ-ადიუტანტი შერემეტიევი და თავისი ამალა. მის უმაღლესობას გიმნაზიის ეზოს კარებში დაუხვდნენ გიმნაზიის მასწავლებელნი კავკასიის ოლქის მზრუნველის ტაინი სოვეტნიკის იანოვსკის წინამძღოლობით.

მობრძანდა თუ არა მისი უმაღლესობა, გიმნაზიაში შეგირდების მუსიკამ იტალიის მარში დაუკრა. აქედგან პრინცი მიბრძანდა გიმნაზიის სააქტო დარბაზში, რომელიც მშვენიერად მორთული იყო ბაირაღებითა და ყვავილებით. აქ გიმნაზიის მოწაფეთ დაუკრეს და იმღერეს რამდენიმე სამუსიკო ნომერი, რომლის შემდეგაც მისმა უმაღლესობამ მადლობა გადაუხადა შეგირდებს და მუსიკის მასწავლებელს ბ-ნ კუნკელს. შემდეგ პრინცმა დაათვალიერა კლასები და წიგნთ-საცავი, სადაც გიმნაზიის დირექტორმა ბ-ნმა მარკოვმა მიართვა ალბომი სურათებისა. აქედგან პრინცი მიბრძანდა გიმნაზიის ეზოში, სადაც მისთვის გამართული იყო ფარდული, და მერე გიმნაზიის მოწაფეთ სხვა-და-სხვა გიმნასტიკა აჩვენეს მუსიკის დაკვრით. ამ დროს ფოტოგრაფმა ერმაკოვმა რამდენიმე სურათი გადაიღო.

მისმა უმაღლესობამ მადლობა გადაუხადა მასწავლებლებს და ორ საათზე გაემგზავრა კადეტების კორპუსში, სადაც აგრეთვე დაუხვდნენ ამ სასწავლებლის უფროსნი. აქ მისმა უმაღლესობამ დაათვალიერა საწოლი ოთახები, კლასები, სადაც ამ დროს ეგზამენები იყო და შემდეგ გავიდა კორპუსის ეზოში, სადაც უყურებდა კადეტების გიმნასტიკას და სხვ. აქედგან მისი უმაღლესობა გაემგზავრა კორპუსის დარბაზში, სადაც ყური დაუგდო მუსიკას.

სამს საათზედ გაეგმზავრა შტაბში და იქიდგან სიონის ტაძარში, სადაც მის უმაღლესობას დაუხვდა სამღვდელოება ეპისკოპოზის ალექსანდრეს უფროსობით ტაძარში პრინცს დაათვალიერებინა სხვა-და-სხვა ..., წმ. ნინოს ვაზის ჯვარი და შემდეგ საკურთხეველში საქართველოს კათოლიკოსთა მიტრები და სხვ.

ტაძრიდგან მისი უმაღლესობა მიბრძანდა მუზეუმში, რომელიც სიონის გალავანშია. აქ მისმა უმაღლესობამ დიდი ყურადღება მიაქცია ძველს ქართულს ხელ-ნაწერებს და კითხულობდა სად უპოვნიათ ეს ხელ-ნაწერები, ან რითა სჩანს ამ ნაშთების სიძველე და ის, თუ რომელის საუკუნესიაო.

ამას გარდა, აქ მისმა უმაღლესობამ გასინჯა ძველი შესამოსავები, მიტრა, ძველი ქართული ფული, ძველი ჯვრები, თოფები და მრავ. სხვა. შემდეგ პრინცმა ემანუილმა მადლობა გადაუხადა მის ყოვლად უსამღვდელოესობას და მეხუთე საათზე მუზეუმიდგან გაემგზავრა სასახლეში.

სადილად მისი უმაღლესობა გუშინ, საღამოს 7 საათზე, მიწვეული იყო ბ-ნ ტფილისის გუბერნატორ თავ. გ.დ. შერემეტიევთან.“


★ „ხუთშაბათს, ამ თვის 26, მისი უმაღლესობა იტალიის მემკვიდრე პრინცი ვიქტორ-ემანუილი, სადილს შემდეგ, გუბერნატორის სახლიდგან სასახლეში წაბრძანდა და რამდენსამე ხანს მისი უმაღლესობა „კრუჟოკში“ წავიდა ამალითურთ; ყველანი ფრაკებით იყვნენ. კრუჟოკში ფრანგების საოპერეტო დასმა წარმოადგინა „ჩინეთის მოგზაურობა“, რომლის პირველ მოქმედებაზედაც ბრძანდებოდა პრინცი ნეაპოლიტანელი. შემდეგ მისმა უმაღლესობამ დაათვალიერა კრუჟოკის ოთახები და წიგნთ-საცავი და სასახლეშივე დაბრუნდა.

გუშინ, პარასკევს, მისი უმაღლესობა სასახლიდგან გამობრძანდა დილის ცხრა საათზე. პრინცს იტალიის ჯარის სადღესასწაულო მუნდირი ეცვა და თან ახლდა თავის ამალა, კავკასიის მთავარ-მართებლის თანაშემწე გენერალ-ადიუტანტი შერემეტიევი და სხვა გენერლობა.

სასახლიდგან მისი უმაღლესობა პირდაპირ „დიდების ტაძარში“ (სამხედრო საისტორიკოსო მუზეუმში) მიბრძანდა, სადაც ერთ საათამდე დარჩა და დაწვრილებით გამოჰკითხა გენერალს შერემეტიევს სულ ყველა სურათი მნიშვნელობა და გვარი ზოგიერთის გენერლისა, რომელთა სურათებიც აქ არის ჩამოკიდული.

აქედგან მისი უმაღლესობა ეტლით შერემეტიევითურთ გაემგზავრა დიდუბის მინდორზე. ეტლს უკან მისდევდნენ მთავარ-მართებლის ყაზახები. აქ პრინცს უკვე მოელოდნენ გენერლობა და ჯარი: ერთი ბატალიონი დილიჯნის რეზერვის პოლკისა და ერთი მსროლელთა ბატალიონი. აქვე მის უმაღლესობასა და ამალას მიართვეს ცხენები. შემდეგ დაათვალიერეს ჯარი. ჯარს მეთაურობდა გენერალი სავიცკი. ნახევარ საათის ჯარის თამაშობის შემდეგ, მის უმაღლესობის წინ გაიარა ჯარმა ცერემონიალურის მარშით და აქვე პრინცმა აქო ჩვენი ახლად გაყვანილნი ჯარის კაცნი.

შემდეგ მისი უმაღლესობა ეტლით წაბრძანდა მუშტაიდში და გასინჯა ორივე აბრეშუმის ჭიის გასაშენებელი სადგურები და ბაღი. 

მერე სწორედ შუადღისას ეტლითვე წამობრძანდა სასახლეში. სასახლეში ამ დროს დამზადებული იყო საუზმე. საუზმის გათავებისას პრინცმა ჩაიცვა სამოქალაქო წოდების ტანისამოსი და სამის ნახევარზე წაბძანდა შუა-ბაზარში, სადაც კაფაროვის მაღაზიაში იყიდა რამდენიმე ხალიჩა და სხვა აზიაში ნაკეთები ნივთეულობა.

გზაზე ხალხს მისი უმაღლესობა ქუდს უხდიდა.

როგორც სჩანს, მის უმაღლესობას ძალიან მოეწონა ჩვენი ტფილისი; იგი დღეს უნდა წაბრძანებულიყო კავკავში, მაგრამ კიდევ ერთის დღით ტფილისში დარჩენა ინება და მხოლოდ ხვალ, კვირას, 29 აპრილს, დილის თერთმეტს საათზე, გაემგზავრება გრაფ დე-პოლენცოს სახელით კავკავსა და ნოვოროსიისკს, აქედგან შავის ზღვით მისი უმაღლესობა წაბრძანდება ოდესას და მერე კი მოგზაურობას დაიწყობს ოფიციალურად იტალიის ტახტის მემკვიდრე პრინცის სახელით...“

☆ „ჩემს მთელ სიცოცხლეში თბილისში მინახავს შემოსული თუ ალექსანდრე მეორე, თუ ალექსანდრე მესამე, თუ ნიკოლოზ მეორე, თუ ბუხარის ემირი, თუ ევროპიელი პრინცები, მაგრამ როგორც შაჰი მიიღეს, ისრეთ არავინ არ მიუღიათ, მთელი ერთი კვირა ყოველ ღამე ჩირაღდანი იყო გამართული, ისე რომ მნახავი იტყოდა, ქალაქი ცეცხლშია გახვეული. ალექსანდრეს ბაღის კარებზე ვერცხლის ლომი იყო ამართული, რომელიც ნიშნავდა სპარსეთის სამეფო გერბსა. შიგ ბაღში აუზი ღვინით გაევსოთ და ყველას ვერცხლის თასით ღვინოს ასმევდნენ, ისე რომ შაჰის სადღეგრძელოს დალევის შემდეგ ვერცხლის თასიც უნდა ჯიბეში ჩაგედვა და სახსოვრად წაგეღო. არსენალის უბნიდან და თაწმინდის მთის წვერვალიდან ათას ფერის შუშხუნები ადიოდა და ქალაქს ამშვენებდა თავის სინათლით. შაჰი ერეკლეს აბანოში საზანდრების დაკვრით აბანეს და ბოლოს დიდის დიდებით საქართველოს სამხედრო გზით გაისტუმრეს რუსეთში“, - კარაპეტ გრიგორიანცი, „ძველი თბილისის იშვიათი ამბები“ 

ქალაქის სპარსელები დიდ ფაცა-ფუცში და სიხარულში არიან.

ამბობენ, რომ შაჰი 2-სა ან 3-ს იქნება თბილისშიო. იმას 20 კაცისაგან შემდგარი ამალა ახლავს.“

შაჰი მოუდისთ იმათ. ერთ ფაცა-ფუცში, ერთ ამბავში არიან.

მაგრამ, არათუ მარტო ჩვენი ქალაქის სპარსელები, მთელი ქალაქიც დიდ მზადებაშია: სასახლის ქუჩაზე ორივ მხრით ტრიუმფის არკები გააკეთეს ყვავილებითა, ყველა მაღაზიების წინ თითო სვეტია დარჭობილი ფარნებითა და ყვავილებით შესამკობად იმ დროს, როცა მისი დიდებულება გამოივლის, სასახლის პირ-და-პირ ძლიერებისა და ბრწყინვალების წარმომადგენელი გერბია სპარსეთისა, ე.ი. ლომი და მზე; ქუჩებს ასუფთავებენ, სახლის კედლებს ლესვენ, ფანრების მინებს სწმენდენ...

„კავკაზის“ სასტუმროს პატრონი ფრანცუზი მარტენი 25 ოთახს ამზადებს შაჰის ამალისათვის (სვიტისთვის); ლულა-ქაბაბისა და ფლავის გასაკეთებელი ყველა მოწყობილება დაამზადა თავის სამზარეულოში;

სასტუმრო „კავკაზი“

რაღა თქმა უნდა, შაჰისთვის ემზადებიან. მაგრამ სპარსეთის შაჰს ამით ვერ გააკვირვებენ: მოგეხსენებათ, რომ იმას პირ-და-პირ ყოველ სიმდიდრის წყაროდამ - ინდოეთიდამ აქვს მიღებული ყველა თვალ-მარგალიტი...

- რად ვეფერებით ჩენ ასე გულმოდგინეთ ახლა სპარსეთის შაჰს? რატომ ამისთანა ამბით უხვდებით?“

თფილისიდამ პირველ სტანციაზე გაგზავნილი იყო საკუთარი მ.ი.უ კავკასიის ნამესტნიკის კანვოის კამანდა, რომელმაც გამოაცილა თფილისამდინ.

ქალაქის წრესთან დაუხვდა მის დიდებულებას თფილისის მთავარ პოლიციმეისტერი და ჟანდარმების უფროსი ყაზახებითა და ჟანდარმებით.

დამოჟნასთან მიეგებნენ: მთავარ-სამმართველოს უფროსი ღენ.-ლეიტენანტი სტაროსელსკი, ღუბერნიის და უეზდის თავად-აზნაურთა წინამძღოლნი თავად-აზნაურებით, ქალაქის თავი უფალი ყიფიანი და აგრეთვე ამქარნი თავიანთი უსტაბაშებით. აქვე დაუხვდა იმას თფილისში მცხოვრები სპარსეთის ქვეშევრდომნი. ქალაქის თავმა მიართვა იმას პური და მარილი.

ქალაქში შემოსვლის დროს ზარბაზნის სროლა იყო. ნამესტნიკის სასახლესთან გაჩერებული იყო საპატიო ყარაული და მუზიკა.

თანაშემწე მთავარ-მმართებლისა მისი ბრწყინვალება თ. სვიატოპოლკ-მირსკი დაუხვდა შჰს სასახლის კარებთან; აქვე იყვნენ გაჩერებულნი ღენერლები.

შიგ სასახლეში შაჰის მისაგებებლად მოგროვილნი იყვნენ სამოქალაქო უწყების უმთავრესი ჩინოვნიკები...

პირველ საათზე სპარსეთის შაჰი შემოვიდა ქალაქში. დამოჟნიდამ დაწყებული, მთელი ბაზარი, სასახლემდინ სულ გავსებული იყო ყოველგვარი მაყურებლებით. მაღაზიებში, ფანჯრებში და ბალკონებზე ფერად-ფერადი ბაირაღები, ხალიჩები, ჩითები და სხვა ათასგვარი წითელ-ყვითელი საქონელი იყო გამოფენილი. მთელი ეს გზა ხალხი „ურას“ ძახილით მოჰყვებოდა...

შაჰი გადაშლილი კალასკაში იჯდა; იმის წინ იჯდა სპარსეთის უცხო ქვეყნის საქმეთა მინისტრი. უკან რიგ-რიგზე მოდიოდნენ ფაეტონები, რომელშიაც ისხდნენ შაჰის მხლებლები (ამალა). ფაეტონების შემდეგ მოსდევდნენ: სპარსელები თავის ჩინებულად ნაქარგის ბაირაღით, ქალაქის ამქარი, ზოგიერთი ჩვენი თავად-აზნაურები და სხვ. და სხვ.

საღამოს, ქალაქი, განსაკუთრებით გალავინის პროსპექტი და სასახლის ქუჩ ფერად-ფერადი ჭრაქებით და ფარნებით გაჩირაღდნებული იყო.

შაჰი ნესრ-ედდინი ორმოცი წლის კაცსა ჰგავს. თავი უჭირავს ისე, როგორც მეფეს, დიდებულ პირს შეეფერება. სასიამოვნო შესახედავი კაცია, თუმცა ცოტათი მოყვითალო. ქალაქში რომ შემოვიდა, სულ უბრალო ტანისამოსი ეცვა; მხოლოდ გულზედ ჰქონდა ერთი რაღაც ფოლაქი თუ ქინძის-თავი, რომელშიაც უკანასკნელი ცერის-ოდენი ბრილიანტი იყო ჩაყენებული...“ 


★ „მოგვყავს შესხმა, რომელიც უთხრეს 2 მაისს ქალაქის კარებთან სპარსეთის შაჰს თფილისის გუბერნიის თავად-აზნაურთა წინამძღოლის თანამდებობის აღმასრულებელმა თ.დ. სუმბათოვმა და ქალაქის თავმა უფ. დ. ი. ყიფიანმა.
თ. დ. სუმბათოვმა უთხრა შემდეგი სიტყვა:

☆ „მეორედ მაქვს ბედნიერება საქართველოს თავად-აზნაურთა მხრით მოგილოცოთ, თქვენო დიდებულებავ, მობრძანება სატახტო ქალაქში კავკასიის სანამესტნიკოისა, რომელიც მოსამზღვრეა ჩინებულის და ძლევამოსილის ირანისა. თფილისის გუბერნიის თავად-აზნაურობა დიდად აფასებს თქვენ დიდებულების ხილვის ბედნიერებას და ამასთანავე ამ თავად-აზნაურობას უხარიან, რომ ის ვიწრო კავშირი, რომელიც თქვენა და ჩვენს ხელმწიფეს აერთებს, თან-და-თან მაგრდება ორთავე სახელმწიფოს საკეთილდღეოთ“.

☆ „ქალაქის წარმომადგენელთ აქვთ ბედნიერება მოგილოცოთ, თქვენო დიდებულებავ, ჩვენი ხელმწიფის მეგობარო, მშვიდობით მობრძანება ჩვენს ქალაქში და გაბედვენ გულითადი ნატვრის განცხადებას, რომ თქვენი მოგზაურობა დასრულდეს ისე, როგორც შეეფერება თქვენს დიდებას და განზრახვას“.

საღამოსთვის ჩვენს საზაფხულო თეატრში საკუთრივ შაჰისათვის დანიშნული წარმოდგენა, რომელზედაც მთავარ სამმართველომ თფილისის წარჩინებულ პირებს გაუგზავნა დასაპატიჟებელი მუქთი ბილეთები. კაცები რაკებში და მუნდირებში, ქალები დეკოლტით იყვნენ. უეჭველია, რომ მადამ ტოლემ ამ შაჰის მოსვლის წყალობით დიდი ფული მოიგო: საუკეთესო მატერიებს გაასაღებდა, რადგან ქალები თითქო ერთმანეთის ჯიბრით რაც შეიძლებოდა მდიდრულად და უკანასკნელ მოდაზედ იყვნენ გამოწყობილნი; რაც თვალ-მარგალიტი ჰქონდათ, ყველას გამოეფინა.

ცხრის ნახევარზე მოვიდა შაჰი თეატრში; კიბეზე მიეგებნენ მის დიდებულებას თ. სვიატოპოლკ-მირსკი და თეატრის დირექტორი ღენ. ლიმონავსკი; მთელი საზოგადოება თეატრის კარიდორში უცდიდა.

შაჰი ამობრძანდა წყნარის, დინჯის ნაბიჯით, ერთი გადმოხედა საზოგადოებას და პირ-და-პირ ავიდა თავის ლოჟაში. სულ უბრალოთ იყო ჩაცმული; მხოლოდ ყველას დარჩა თვალი იმ ცერის-ოდენა ექვს ალმასის თვალზედ, რომელიც ღილების მაგივრად ჰქონდა იმას ჩოხაზედ. ერთი მაინც მომცა ეს თვალი და მეტი არა მინდა-რაო! ბევრმა სთქვა.

შაჰთან ერთად დასხდნენ ლოჟაში: თ. სვიატოპოლკ-მირსკი, თ. გრ. ორბელიანი და იმის სადრიზანი (უცხო ქვეყნის საქმეთა მინისტრი).

თეატრში ითამაშეს ამ დღეს ოპერეტკა „მშვენიერი გალატეი“.

მთელი წარმოდგენის განმავლობაში შაჰს ერთხელ მეტად არ ამოუღია ხმა; ერთხელ კი რაღაც ისე ხმა-მაღლა უთხრა თავის მინისტრს, რომ პარტერში გავიგონეთ. მეორეთაც ჩაიცინა, როდესაც მშვენიერი გალატეია და ბიჭი მუზიკის აყოლებით ჰკოცნიან ერთმანეთს.

მეთერთმეტე საათის ნახევარზე წარმოდგენა გათავდა და შაჰი გამობრძანდა თეატრში ბაღში, სადაც დამზადებული იყო ოთახი; მაგრამ აქ არც კი დამჯდარა: შევიდა, ერთი მიტრიალ-მოტრილდა, ოქროს სათვალეები გაიკეთა, ერთი გადმოხედა საზოგადოებას და დაბრუნდა. აქ წარუდგინეს იმას ზოგიერთი ქალები, რომელთაც თითო-ოროლა სიტყვა უთხრა ფრანცუზულად. თერთმეტ საათზე სასახლეში დაბრუნდა თეატრიდამ.

დღეს, 4 მაისს, დილის 9 საათზე ზარბაზნის სროლამ შეგვატყობინა, რომ შაჰი ნასრ-ედდინი წავიდა თფილისიდამ. როგორც მოგეხსენებათ, აქედამ ის პირ-და-პირ პეტერბურღში მიდის და პეტერბურღიდამ პარიჟის გამოფენაზე, სადაც, ამბობენ, ერთი თვე დარჩებაო.

ამბობენ, შაჰი ძალიან კმაყოფილი დარჩაო, რომ თფილისში კარგათ მიმიღესო. ბევრი „ლომისა და მზის“ ორდენები დაარიგა იმან ჩვენში...“ 

★ ჩვენი ტფილისი დღეს მოელის სპარსეთის შაჰს, ნასრ-ედინს. შაჰს თან ახლავს დიდი ამალა. ამალაში ოთხი მინისტრია. [...] შაჰს ახლავან კიდევ სედიქ-უს-სულტანე, ექიმბაში ფრანგი ტულეზინი, რვა გენერალი და 21 შინა ყმა. სულ ამალაში 110 კაცია. 40 კაცამდე ამ ამალაში მყოფთა მოსამსახურენი იქმნებიან, ასე რომ შაჰთან ერთად ჰნახავს ევროპას სულ 80 კაცზე მეტი სპარსელი.

[...]

გუშინ ჩვენი ქალაქი დილიდგანვე ძნელად საცნობელი იყო. ყველა სახელმწიფო და კერძო სახლები გამშვენიერებული იყო რუსეთის სამფეროვანის დროშებით. ჩვენი ქალაქი, როგორც მკითხველსაც მოეხსენებათ, ემზადებოდა, რომ საღამოზედ დახვედროდა უდიდებულესს სტუმარს, მბრძანებელს ირანისას, სპარსეთის შაჰს ნასრ-ედინს. გზა, რომელიც მის უდიდებულესობას უნდა გამოევლო, გალამაზებული იყო ბოძებით, მწვანისა და ყვავილების გრეხილებით და რუსეთის სამ ფეროვან დროშებით. საღმოს ოთხ საათიდანვე მიხეილის ქუჩის ორივ მხრივ, თ. ვარანცოვის ძეგლიდან დაწყებული ელისაბედის ქუჩამდე, გამწკრივებული იყო ჯარი სამხედრო მუსიკითურთ. რკინის გზის სადგურთან იდგა ჰამქარი და დიდ ძალი მაყურებელი, რომელნიც ირანის მბრძანებელის მოსვლას ელოდნენ.

რკინის გზის სადგური მშვენივრად იყო მორთული დროშებითა და მწვანისა და ყვავილის გრეხილით, ბაქანზედ იდგა საპატიო ყარაული, რომელიც კავკასიის 1-ლ მსროლელ ბატალიონის ჯარის-კაცთან შესდგებოდა. ცოტა მოშორებით, საპატიო ყარაულის რიგზედ, გაშლილი იყო წითელი მაუდი და სამეფო ოთახი ხალებით იყო მოფენილი. ამ ოთახში იყვნენ თავ მოყრილნი ქალაქის გამგეობის წევრნი ქალაქის თავის ბ-ნ მატინოვის მეთაურობით, გენერლობა და სხვა საადმინისტრაციო მოხელენი, სპარსეთის საელჩოს ყველა წევრნი, რამდენიმე ქართველი თავადიშვილი და სხ.

სწორედ 4 საათი და 45 იყო, რომ რკინის გზის სადგურზედ მოვიდა მთავარ-მართებელი თ.დონდუკოვ კორსაკოვი. ხუთს საათს ხუთი წუთი აკლდა, რომ გამოჩნდა ბაქანიდგან სამეფო მატარებელი თერთმეტს ვაგონით. პირველი ორთქლმავალი მორთული იყო სამ-ფეროვანის დროშებით. სწორედ ხუთს საათზედ მის უდიდებულესობამ ინება და გამობრძანდა სამეფო მატარებლიდან. აქ პირველად სალამი მოახსენა მის იმპერატორობით უდიდებულესობის ხელმწიფე იმპერატორის სახელით გენერალ-ადიუტანტმა პოპოვმა, პეტერბურგიდან მოსულმა. შემდეგ სალამი მოახსენეს თ. დონდუკოვ-კორსაკოვმა, ტფილისის კომენდანტმა ერნესტმა და სხვათა.

მისმა უდიდებულესობამ შემდეგ ინახულა საპატიო ყარაული და შევიდა სამეფო ოთახში, სადაც თ. დონდუკოვ-კორსაკოვმა წარუდგინა მის უდიდებულესობას ქალაქის თავი ბ ნი მატინოვი, რომელამც შაჰს პურ-მარილი მიართვა. ჩაბრძანდა თუ არა მისი უდიდებულესობა ეტლში მთავარ-მართებელ თ. დონდუკოვ-კორსაკოვითურთ, არსენალიდგან დაიწყეს ზარბაზნების სროლა. ხალხი ირანის მბრძანებელს დიდის „ურას“ ძახილით მიეგება. შაჰის ეტლს წინ უძღოდნენ ცხენოსანი ჯანდრები და უკან მოჰყვებოდნენ ყაზახები მიხეილის ქუჩაზედ. მუსიკა დიდებულს სტუმარს სპარსეთის ჰიმნის დაკვრით მიეგება. სასახლესთანაც ინახულა მისმა უდიდებულესობამ საპატიო ყარაული და შემდეგ სასახლეში შებრძანდა. საღამოზედ მთელი ქალაქი მშვენივრად იყო გაჩირაღებული ფერადის ფარნებით; სასახლის პირდაპირ აანთეს ტრანსპარანტი, რომელზედაც გამოხატული იყო სპარსეთის სახელმწიფო გერბი - მზე და ლომი.

[...]

გუშინ, 4 მაისს, დილა ადრიანვე იყრიდა ხალხი თავს სასახლის ახლო, განსაკუთრებით მუსულმანობა. სასახლის თავზედ ჰფრიალებდა მისის უდიდებულესობის სპარსეთის შაჰის დროშა, რომელზედაც დახატულია მზე და ლომი. დილის ათ საათზედ 1-ლის კლასიკურ გიმნაზიის მოწაფენი დათხოვილ იქმნენ მეორე გაკვეთილის შემდეგ და ებრძანათ, რომ 11 საათზედ უკანვე დაბრუნებულიყვნენ მუნდირებში მოწყობილნი. გოლოვინის პროსპექტი თანდათან ხალხით ივსებოდა; სასახლესთანვე იდგნენ ყაზახები და ელოდნენ ირანის მბრძანებლის გამობრძანებას.

სწორედ შუადღის პირველი საათი იყო, რომ კარებში გამოჩნდა სპარსეთის შაჰი, რომელსაც თან მოჰყვებოდა მისი ბრწყინვალება თ. მთავარმართებელი და ამალა. შაჰმა სალამი უთხრა ყაზახებს და პასუხად ერთხმივი სალამივე მიიღო. აქვე კარებთან მისმა უდიდებულესობამ მიიღო სპარსეთის რამდენიმე ქვეშევრდომისაგან არზა, შემდეგ ჩაჯდა ეტლში და კადეტის კორპუსში წაბრძანდა. კადეტის კორპუსის შენობა ლამაზად იყო მორთული ყვავილებითა და დროშებით. შაჰი მიესალმა კადეტებს, უყურა იმათს მწყობრს სიარულს, 10 წუთი იქ დაჰყო, დაბრუნდა უკანვე და ტფილისის 1-ლ კლასიკურ გიმნაზიაში ინება შევლა. გიმნაზიის კიბეები და სარეპეტიციო ოთახიც მორთული იყო, დაფენილი ხალებით და გამშვენიერებული ყვავილებით. შებრძანდა თუ არა მისი უდიდებულესობა და სალამი მისცა შეგირდებს, გაისმა ხანგრძლივი „ურას“ ძახილი შეგირდებისა და შეგირდებისგანვე შემდგარმა ორკესტრმა დაუკრა სპარსეთის საერო ჰიმნი.

ამის შემდეგ მე-VIII კლასის მოწაფემ მამადბეგოვმა წაუკითხა მის უდიდებულესობას პატარა ლექსი, სპარსულად დაწერილი. მერე მისმა უდიდებულესობამ ინება და უყურა გიმნაზიის მოწაფეთა მარშს გიმნაზიისავე მუსიკაზე. მის უდიდებულესობას ფრიად მოეწონა გიმნაზია და მოწაფედ ნება მისცა, რომ შეგიძლიანთ ორი დღე ისასწაულოთო. გიმნაზიაში მისმა უდიდებულესობამ დაჰყო 25 წუთამდე და შემდეგ წაბრძანდა წმ. ნინოს სასწავლებელში. აქ შაჰი სულ 15 წუთს ბრძანდებოდა და იქიდგან კავკასიის მუზეიში გაეშურა. მუზეიში მისი უდიდებულესობა მთელს საათს იმყოფებოდა, ძალიან მოეწონა მუზეი, ყველაფერი ყურადღებით გასინჯა და აქედგან ნაშუადღევის სამს საათზე სასახლეში გაემართა.

[...]

შაჰის მობრძანების დღეს ტფილისში ვოგზალზე დახვდა მის უდიდებულესობას სხვათა შორის ჩვენი თავად აზნაურობა და ტფილისის მაზრის თავად-აზნაურთა წინამძღოლი ლ. მაღალაშვილი. თავად-აზნაურთა შორის ერია რამდენიმე ქულაჯით ჩაცმულიც, სწორედ ისე, როგორც ხელმწიფე იმპერატორის მობრძანების დროს იყო ჩაცმული მისის უდიდებულესობის საპატიო ყარაული. შაჰმა მიაქცია ყურადღება ამ ტანთ-ჩაცმულობას და დიდად მოიწონა.

[...]

5 ამ თვისას, როცა შაჰი სპარსეთისა ტფილისიდგან გაემგზავრა და როცა ჯარები უკანვე ბრუნდებოდნენ, ბარიათინსკის ქუჩაზე, ინჟენერის ქუჩის მოსახვევში შემდეგი უბედურება მოხდა: სხვათა შორის ოსმალოს ქვეშევრდომი იაგორ პეტრუსოვი მიწიდგან იღებდა ხის სვეტს, რომელზედაც ბაირაღი ეკიდა ამ დროს სვეტი წაიქცა და დაეცა თავზე ერთს ჯარის-კაცს, რომელსაც თავი გაუტეხა. ეს ჯარის-კაცი სამკურნალოში გაგზავნეს და პეტრუსოვი-კი პოლიციამ შეიპყრო.

P.S. ტფილისის მეტეხის ციხიდგან სამუშაოდ წაყვანის დროს გაიქცა ტუსაღი ალახპერ-სულეიმან-ოღლი, რომელიც პოლიციის მოხელეთ ავლაბარში შეიპყრეს.

შეპყრობის დროს ტუსაღმა გამოუცხადა პოლიციის მოხელეთ, რომ შაჰი სანახავად მივდიოდი, მინდოდა მენახა როგორ დაუხვდნენ, და ისევ უკან დავბრუნდებოდიო.