სახლის შესავალი ეკლესიის პირდაპირ იყო; კარებზე არც რიგიანი ზარი, არც მოსამსახურე, შედით, პალტო გაიხადეთ, ჩამოკიდეთ კედელზე და შეაღეთ ზალის კარები. არავინ არ არის. ვეებერთელა ზალა, სკამებით გარშემო შემომწკრივებული, რომელშიაც არც მაგიდა სდგას, არც სავარძელი, არც ტახტი. თუ კარების ხმამ გააგონა ვისმე მოსამსახურეს თქვენი შემოსვლა, ხომ კარგი, თუ არა და გასწით პირდაპირ და შეაღეთ ის დიდი კარები, რომელიც გზაზე დაგიხვდებათ. ამ კარებს შეჰყავხართ თქვენ პოეტის კაბინეტში.

რომ შეხვედით პოეტთან, წიგნის კითხვაში, ან წერაში გართულმა მასპინძელმა წამოჰყო თავი, ფართეთ გაშალა ორივე ხელი, ერთი შესძახა ჩვეულებრივი „ჰოო!“, ნიშანი კმაყოფილებისა, წამოდგა, მოგეგებათ, მოგავლოთ ხელი და დაგისვათ პატარა მრგვალ მაგიდასთან, თავის პირდაპირ“.

★ „ეძლევა ეს მოწმობა მოხეტიალე მუსიკოსს, ილიკო ქურხულს, რის ძალით მას აქვს უფლება ქ. თბილისის სხვა და სხვა უბნებში და მოედნებზე, სადაც მოისურვებს, დაუკრას როგორც ვიოლინოზე/სკრიპკაზე აგრეთვე წაუკითხოს ლექცია შემთხვევით გამვლელ-გამომვლელთ ხალხს მუსიკალურ აღზრდაზე. ქალაქის მოურავი ბ. ჩხიკვიშვილი. ქ. თბილისი. 17 მაისი, 1919 წ.“.

★ „ძველი თბილისის მუსიკოსებისაგან განსაკუთრებით გამოირჩეოდა მოხეტიალე მუსიკოსი და საზოგადო მოღვაწე ილიკო ქურხული.

ილიკო პეტრეს ძე ქურხული დაიბადა თბილისში, 1885 წელს. ქურხულების ოჯახში მუსიკა უყვარდათ და ამიტომაც ილიკო ბავშვობიდანვე ეზიარა მუსიკალურ ხელოვნებას, პატარაობიდანვე შეისწავლა დაკვრა ვიოლინოსა და ჩანგზე.

მან კარგად იცოდა ძველ თბილისელ აშუღთა სიმღერები და ქართული ხალხური მელოდები, უყვარდა თეატრიც, მსახიობობა და ხშირად მართავდა კლასში შესვენების დროს „წარმოდგენა-ფუკუსებს“, რისთვისაც სასწავლებლიდანაც გაურიცხავთ. სასწავლებლიდან გარიცხვის შემდეგ ილიკოს სკოლა ქართული თეატრი გამხდარა...

ილიკოს გატაცება თეატრითა და მუსიკით მამამისს სრულიად არ ახარებდა, რადგან უნდოდა მისი შვილი ვაჭარი გამხდარიყო. იგი ხშირად ინსტრუმენტებსაც კი უმტვრევდა მას. ერთხელ, როცა მამას მესამეჯერ განუზრახავს ვიოლინოს დამტვრევა, ილიკო გაქცეულა სახლიდან. 

ცოდნის გაღრმავების მიზნით იგი მოსკოვში გამგზავრებულა და კონსერვატორიაში დაუწყია სწავლა...

მოსკოვის კონსერვატორიაში ილიკო დაუახლოვდა კომპოზიტორ დიმიტრი არაყიშვილს...

საინტერესოა კომპოზიტორის მოგონება ქურხულზე:

☆ „ერთხელ სასწავლებლიდან შინ ვბრუნდებოდი და ერთი ვიწრო ჩიხიდან ვიოლინოს მშვენიერი მელოდები შემომესმა. შევდექი, ყური დავუგდე და გავემართე იმ ეზოსაკენ, საიდანაც ეს მეტად ტკბილი ხმა გამოდიოდა. უფრო იმან დამაინტერესა, რომ ჰანგი ჩვენებური იყო, ქართული. გავოცდი, მივუახლოვდი ეზოს, შევიხედე შიგ და რასა ვხედავ, დავინახე კოხტა და ლამაზ კოსტიუმში გამოწყობილი ჩვენი ილიკო ქურხული... წარმოიდგინეთ, მე თვითონ ისე გამიტაცა, რომ იქვე მივიმალე, - არ დამინახოს, არ შერცხვეს და ეს მშვენიერი დაკვრა არ შეწყვიტოს-მეთქი. დაამთავრა, ტაშით დააჯილდოვეს და კვლავ გაამეორებინეს. მე სიხარულისაგან ცრემლები ჩამომდიოდა. დაამთავრა, ვიოლინო კოლოფში ჩადო და გასწია ახლა სხვა ეზოში, რის შემდეგაც მე ვუწოდე მოხეტიალე ქართველი მუსიკოსი და დღესაც ატარებს ჩემ მიერ დარქმეულ სახელს. ამ სახელით შემოიარა რამდენიმე უცხო სახელმწიფო და ხალხს გააცნო ქართული მუსიკა“.

წარწერა ფოტოზე - „ასე შემოიარა ილიკო ქურხულმა საქართველოს მთა და ბარი, სოფელი და ქალაქი, სკოლები და საბავშვო ბაღები, სკოლები და კლუბები“

★ აბდულ-ბაღია ზულალოვი თბილისში 1875 წლის დამლევს ჩამოსულა და სულ მოკლე ხანში, ბაიათებისა და შიქასტების ვირტუოზული შესრულებით, „ბულბულის“ სახელი დაუმსახურებია. თავისი საოცრად მომხიბლავი ხმის წყალობით იგი დიდი ავტორიტეტით სარგებლობდა მთელი ამიერკავკასიის მოსახლეობაში, განსაკუთრებით კი ქართველ თავადაზნაურობაში. 

გადმოცემის თანახმად, 1902 წლის ყოველ კვირა დღეს, აბდულ-ბაღიას დასტა სათავადაზნაურო კლუბში უკრავდა. ერთ-ერთ კვირა დღეს, როდესაც ვიღაც უცხოელების პატივსაცემად გიორგი ამილახვარს კლუბში ბანკეტი ჰქონია გამართული, აბდულ-ბაღიასთვის მიუმართავს - „აბა, აბდულ, მასახელეო“.

ერთ-ერთი მუღამათის, ჩარგიას მესამე მუხლის - ჰასარის შესრულების დროს, აბდულ-ბაღიას სამწუთნახევრის განმავლობაში არ ამოუსუნთქია და შვიდნაირად შეუცვლია ხმა, მაშინ, როდესაც მას ვოკალური განათლება არ ჰქონია...

დაახლოებით 1904 წელს, როდესაც თბილისში ჩამოსულა დიდი თავადი მიხეილ ნიკოლოზის ძე რომანოვი, ქალაქის მმართველობას მისთვის ბანკეტი მოუწყვია ვერაზე, ბაღ-რესტორან „ედემში“. ზეიმზე მოუწვევიათ აბდულ-ბაღია თავისი დასტით. გადმოცემით, აბდულ-ბაღიას თავისი საყვარელი ჰანგი „ჩარგია“ უმღერია, რომლის დროსაც ყველა იქ დამსწრე განუცვიფრებია.

გაკვირვებულ თავადს აბდულ-ბაღიასთვის უბრძანებია პირი გაეღო, რათა დარწმუნებულიყო, რომ პირში არვითარი ინსტრუმენტი არ ედო და ხელმეორედ უმღერებია იგი.

დიდი თავადის გაკვირვებით წახალისებულ მომღერალს ისე საუცხოოდ უმღერია განმეორებით, რომ სიამოვნებით მოჯადოებული დიდი თავადი წამომდგარა ფეხზე, წაუძვრია თითიდან ძვირფასი ოქროს ბეჭედი შავი ბრილიანტის 3 კარატიანი თვალით და თავისი ხელით გაუკეთებია მისთვის მარცხენა ხელის ნეკზე. თანაც მაშინვე უბრძანებია მხლებლებისათვის, მოეტანათ ორი შეკვრა ათთუმნიანები და შეეკერინებინათ მისგან ჩოხა აბდულ-ბაღიასათვის.

რაც შეეხება ძვირფას ბეჭედს, მას აბდულ-ბაღია სიკვდილამდე ატარებდა, შემდეგ კი გადაუცია ბაქოს მუზეუმისათვის.

ძალიან ჰყვარებია აბდულ-ბაღია ირანის შაჰს მუზაფერ-ედინს. მას ხშირად იწვევდნენ ირანში, სადაც ის მონაწილეობდა მუსიკალურ კონკურსებში და უცვლელად იმსაურებდა პირველ ადგილს, ამიტომ შემთხვევითი არ არის, რომ სპარსეთის შაჰმა „ლომისა და მზის“ ორდენით დააჯილდოვა.

აბდულ-ბაღია 1927 წელს, ბაქოში, 86 წლის ასაკში გარდაიცვალა.

★ „1853 წელს ერთმა სომეხმა გამოსცა სომხურად მოსკოვში მესაზანდრე საათნავას ლექსთა კრება. ამ გამოცემაშივე ჩაურთავს საათნავას მოკლე ბიოგრაფია. რადგანაც საათნავა საქართველოში, თფილისში, ცხოვრებდა და ქართულს ლექსებსა და ბაიათებს სწერდა და ბევრი იმის ნათქვამი ახლაც ახსოვს ჩვენში ხალხს, ამის გამო ურიგო არ იქნება, რომ გავიცნათ იგი. ამას გარდა საათნავას გაცნობა მით უფრო სანატრელია, რომ მთელი თავისი სიცოცხლე იმას გაუტარებია საქართველოს წარჩინებულ პირებთან, სხვათა შორის მეფე ირაკლი მეორესთან დაახლოებული კავშირი ჰქონია.

ჩვენ ვიხელმძღვანელეთ ამ წიგნიდამ და დაუმატეთ რამდენიმე ზეპირ-სიტყვაობით გადმოცემული ჩვენი მოხუცებულებისაგან საათნავას ცხოვრების შესახები.

სომხები ქართულ მწერლობას მეთვრემატე საუკუნეში ორად ჰყოფენ: ვახტანგის დროს და მის თანამედროვე მწერლობას 1708 წლიდგან ვიდრე 1726 წლამდე და მეორე 1757 წლიდამ ვიდრე 1795 წლამდე, ესე იგი, როდესაც ჩვენში საათნავა და იმის თანამედროვე მოლექსეები ასპარეზზე გამოსულან.

ეს მელექსეები არიან: პირველი - საათნავა, მეორე - ბუდაღ-ოღლანი, რომელმაც დასწერა „ანბანთ ქება“, „მზევ, შენ მნათობოვ“ და სხვა მრავალი ლექსები; მესამე - სტეფანე ფერშანგიშვილი, რომელსაც სხვათა შორის დაუწერია „განიფხიზლე, გონებავ!“ და „მიკვირს აგრე რად გამწირა სოფელმა!“; მეოთხე - გასპარ ხოსროევი, რომელსაც დაუწერია - „შეველ წალკოტს და მზე ვნახე შემოსილი“, „მთვარევ, შუქი გფენია“; მეხუთე - ლაზათ-ოღლანი, რომელსაც სხვათა შორის დაუწერია - „ვარდმან გამწირა მონებით“ და სხვა.

ამავე დროს გამოსულან სალიტერატუროთ ასპარეზზე სხვანაირი მწერლები, რომელთაც გაუმშვენიერებიათ ქართული მწერლობა თავიანთ მშვენიერის ლექსებითა: ზაქარია გაბაშვილი, ყველასაგან ცნობილი და დამსახურებული საქართველოს მეფეების წინაშე. ეს გაბაშვილი იყო დეკანოზი სიონის სობოროსი, განაძევეს თფილისიდამ და მას შემდეგ წოდებულ იქმნა ბესარიონად და ხალხმა უწოდა ბესიკი; მისი შესანიშნავი პოეტური ლექსები დღესაც [1878 წ.] იხილვებიან; 

პეტრე ვით დეკანოძის ძე ლარაძე, რომელიც ბესარიონ გაბაშვილის თანამედროვე ყოფილა და შინ მმართველი ანტონ კათალიკოზისა. ეს პეტრა ლარაძე რუსეთშიაც ყოფილა; იმს სხვათა შორის დაუწერია „დრო ცვლილო ბულბულო“, „სევდამ მოიცვა გული“ და სხვ.;

იოანე მროველი, ბერი მრავალმთის მონასტრისა, რომელსაც დაუწერია სხვათა შორის „შეყრინალ ერთად მკრთოლვარენი“, „გამტყორცნა სოფელმა“, „ვიხილე ტურფა კვიპაროზი“ და სხვ.

სოლომონ მდივანბეგი, რომელსაც მშვენივრად უწერია; იმის ზოგიერთ ლექსებმა ჩვენამდინაც მოაღწია;

დავით რეკტორი, ცუკია, თელავის სემინარიის რეკტორი. ამათ გარდა ბეგლარ ორბელიანი, ბარათოვი, ყარიბოვი, თ. ქობულოვი, თეკლე ბატონიშვილი, ქეთევან ბატონიშვილი, დიმიტრი ბაგრატიონი, რომელმაც „ქეთევან დედოფლის წამება“ დაწერა და დაიბეჭდა მოსკოვს 1818-ს; გოდერძი ფირალოვი - მდივანი მეფე ერეკლესი - რომელმაც დასწერა მშვენიერი ლექსები და გლოვა ირაკლი მეორესი; ამავე, რუსეთში მყოფობის დროს, გამოსცა ლექსიკონის ქართული და რუსული და ქართული გრამმატიკა.

ასე ამ გვარად მელექსეების რიცხვი თან-და-თან ემატებოდა, ვიდრემდის საათნავა ცოცხალი ყოფილა.

საათნავას დროს გაჯიბრება სცოდნიათ ლექსების წერაში, თუ ვინ უფრო უკეთეს დასწერავსო; მაგრამ ყველაზედ უკეთესი ლექსები ბესარიონ გაბაშვილისა - ბესიკისა ყოფილა, ბერის იოანე მროველისა, გამოგდებულის მღვდელის ყარიბისა, პეტრე ლარაძესი, საათნავასი და ბუდაღ-ოღლანისა, რომელიც თფილისის დარიის მონასტერში გაზდილა ქართველ ბერებთან, მაგრამ ბოლოს მოლექსეობისათვის ბერებს გამოუგდიათ იქიდამ.

ამათ გარდა საათნავას დროს ჩვენში სხვა მელექსეებიც გამოჩენილან მის მიბაძვით: გარსევან ყორღანოვი, მელქოია ზანგიაშვილი, ქიჩიკნოვა, ღარიბაშვილი ნიკოლოზი და ოქოაშვილი იოანე და სხვა მრავალი, რომლებსაც ქართული ლექსები უწერიათ; ზოგიერთ ამათ ლექსებთაგან დღესაც მღერის ჩვენი ხალხი.

საათნავას დაუწერია ას თოთხმეტი თათრული ლექსი, რომლებსაც დღესაც მთელი კავკაზიის თათრები მღერიან და ორმოც-და-ოთხი სომხური, რომელიც ათას რვაას ორმოც და თორმეტში მოსკოვში დაიბეჭდა.

[„საიათნოვა“ - ახალი მწერალი - საიათ სპარსულად მწერალს ნიშნავს და ნოვა - ახალს“, - იოსებ გრიშაშვილი - „ქალაქური ლექსიკონი“]

შემდეგ ბერებისაგან გამოსულა და ფრანგების პატრებთან მისულა ექიმობის სასწავლებლად; ამავე დროს მესაზანდრობაც უსწავლია. მესაზანდრობისა და ექიმობის გამო კარგათ გაუცვნია იგი ხალხს და იმავე დროს დაუწყვია ლექსების წერაცა.

ამ დროს დაუწერია საათნავას ერთი ლექსი შესახებ საქართველოს ბატონ-ყმობისა, რომელიც მთელ საქართველოში მოფენილია; ამ ლექსის დაწერისთვის ზოგიერთა თავადის შვილებს მეფე ერეკლესთან უჩივლიათ, რომ საათნავას ლექსების წერა დაუშალეთო. მაგრამ მეფე ერეკლეს ხმაც არ გაუცია საათნავასათვის.

საათნავას ცოლი შეურთავს, ერთი ჰავლაბრელი ქალი მარიამა, სამი შვილი ჰყოლია და შემდეგ ცოლი მოჰკვდომია.

ცოლის სიკვდილის შემდეგ ახპატის მონასტერში ბერათ შესულა. მეფე ერეკლე თურმე ძალიან უშლიდა ბერობას, მაგრამ იმას მაინც არ დაუშლია და შესულა.

მონასტერში ბერები თურმე ძალიან ეჩხუბებოდნენ: ლექსების წერას თავი დაანებეო, შენი საქმე არ არის, ხელი აიღევო. მარამ იმას არ დაუშლია და ისევ ბერობა დაუტოვებია და წამოსულა ქალაქში. მაგრამ რადგან მეფე ერეკლე იმაზე გამწყრალი ყოფილა, მისვლა ვერ გაუბედვნია.

აი ამ დროს დაუწერია იმას თავის თავზე შემდეგი ლექსი:

ბერობა რომ დაუტოვებია, ჩამოსულა თფილისში. ამავე ხანებში გავარდნილა ხმა მეორედ აღა-მაჰმად-ხანის მოსვლისა. ხალხი თურმე საშინლად შეწხულებულა და საათანავასაც თავის ქალები დუშეთისაკენ გაუგზავნია; და თვითონ კი აქ დარჩენილა და მეფე ერეკლესთვის უთქვავს: მე აქ დავბადებულვარ, აქავ უნდა მოვკვდეო მტერთან ბრძოლაშიო!

და მართლაც ისა და იმის თანამედროვე მეჭიანურეები თარი-ჩონგურით გაძღოლიან მეფე ერეკლეს ჯარს წინა. თუმცა ორთაჭალასთან დაუმარცხებიათ ქართველებს, მაგრამ შემდეგ მტერს გაუმარჯვნია და მოსდგომიან ნარიყალის ციხეს (სოლოლაკს), სადაც საათნავა და მისი მეგობარი ხალხი გაქიშპებული დახვედრიან; მაგრამ მაინც თათრებს დაუძლევიათ და სხვათა შორის საათნავაც მოუკლავთ იქა.

ზოგნი იძახიან, ვითომც ის თფილისის სომხების ეკლესიაში მოკლესო და იამვ ეკლესიაში არისო დამარხულიო; ზოგნი კი ამბობენ, რომ საათნავა ციხის კართან მოუკლავთო. ის დაუსაფლავებიათ ავლაბრის სასაფლაოზე, სადაც მისი ცოლიც ასაფლავია და იმისი ქვის ზედ-წარწერა დღესაცა სჩანს.

აი ის წარწერა:

„ქ-ს უნვ მოქცევა“
„ქ. საფლავსა ამასა შინ ავარ მსაათნავას მეუღლე, მარიამი. შენდობა იბძანეთ.“